We hebben de opeenvolgende beleidsnota’s doorgenomen en kunnen besluiten dat telkens “kennis van het Nederlands” in één adem wordt uitgesproken met “gelijke kansen voor ieder kind”. Laten we aannemen dat de intenties oprecht zijn.
We verdiepten ons in de verslagen van wetenschappelijke studies en lezen dat tal van vooraanstaande professoren kunnen aantonen dat “taalachterstand” geen verklaring biedt voor de grote ongelijkheden in de resultaten in het Vlaams Onderwijs.
We grasduinden op het net en stellen vast dat er, al dan niet in opdracht van de overheid, ongelooflijk werk is verricht aan ondersteunend pedagogisch-didactisch materiaal.
Een greep uit het ondersteunend aanbod:
-. de Taalunie met zijn online portaal “mijnNederlands” voor iedereen die het Nederlands leert, onderwijst, onderzoekt of gebruikt – een platform voor uitwisseling van materialen, professionalisering en contacten;[1]
– het Taalintegratietrajecten-project – een opdracht van de minister van Onderwijs aan de Universiteit Antwerpen, in partnerschap met de hogescholen Odisee en Thomas More – over de vraag “Wat zijn de kenmerken van een effectief taaltraject voor leerlingen die de onderwijstaal onvoldoende beheersen?” en dat resulteerde in een wetenschappelijk rapport, de website www.taaltrajecten.be en een praktijkgids, gratis te downloaden, “Bouwstenen voor effectieve taaltrajecten” – Praktijkgids voor taalondersteuning in het kleuter-, lager en secundair onderwijs;[2]
– het in 2022 opgerichte kenniscentrum Leerpunt waar Evidence-informed werken, het verzamelen van praktijkvoorbeelden en relevant onderwijsonderzoek samengebracht worden;[3]
– het Vlaams Talenplatform met het ambitieuze project “Klim in taal”, in opdracht van de overheid. De campagne wijst leerkrachten lager onderwijs de weg naar effectieve tips, inspirerende praktijkvoorbeelden en concreet lesmateriaal voor taal. Via de “taalboomhut” maken leerkrachten van hun klas een plek waar kinderen met plezier taal leren. [4]
– de ondersteuning aangeboden door de respectievelijke koepels, universiteiten enz.,…
Driemaal “check”: dringt zich dan niet de vraag op of er iets fundamenteel, iets structureel verkeerd loopt in het onderwijsbeleid?
“Zachte cognitieve heelmeesters maken stinkende sociale wonden”, sneerde Wouter Duyck in het opiniestuk rond de “taalheldklassen”. Stinken de sociale wonden niet eerder door het sociaal ongelijke systeem waarin de heelmeesters moeten opereren? “Effecten van afkomst op leren zijn voor een groot deel taaleffecten, veel meer dan armoedeproblemen. De conclusie is evident: wie gelijke kansen wil realiseren, moet een sterk taalbeleid voeren, en dat is wat de minister doet,” betoogde Duyck in datzelfde opiniestuk.(De Standaard, 9 juli 2025)
Dat “sterk taalbeleid voeren” is toch precies wat ook de voorbije vier ministers oplegden… zonder merkbaar resultaat?
Segregatie en ongelijkheid
Ovds fileert al 20 jaar de rapporten en PISA-databases en komt tot de bevinding dat er een duidelijke correlatie is tussen segregatie (een hoog percentage “concentratiescholen” met veel arme of rijke kinderen) en ongelijke resultaten. Aangezien de structurele kenmerken van onderwijssystemen over het algemeen al bestonden voordat de door PISA beoordeelde leerlingen naar school gingen, kunnen we deze correlatie zonder de minste twijfel interpreteren in termen van causaliteit: de organisatie van het onderwijs als een vrije markt is een van de belangrijkste oorzaken van sociale segregatie op school en sociale ongelijkheid in de prestaties.[5]
Prof. Em. Marc Swyngedouw (KULeuven) beaamt. Vlaanderen behoort tot de “wereldtop” inzake meest ongelijke ondewijssystemen. Hij maakt bovendien volgende interessante denkoefening: het niveau van wiskunde in de “lage” SES-groep blijkt de laatste 20 jaar stabiel. Kijken we echter naar de scores bij de jongeren wiens moeder hooggeschoold is, dan stellen we op 20 jaar een verlies vast van gemiddeld 57 punten, wat concreet meer dan twee leerjaren betekent. Wetende dat Vlaamse scholen sterk gesegregeerd zijn tussen elitescholen met vooral witte middenklasse ouders en kansenscholen met vooral minder gegoede ouders, vaak met migratieachtergrond, moeten we dus concluderen dat het dalend algemeen gemiddelde voor wiskunde zich vooral in de (witte) elitescholen situeert.[6]
Dat de daling m.a.w. niet het gevolg is van massa-immigratie van zeer laag geschoolde mensen met een gebrekkige kennis van het Nederlands, die hun kinderen op school niet kunnen ondersteunen, zoals bv. Prof. Mark Elchardus eerder poneerde n.a.v. de achteruitgang van het gemiddeld prestatieniveau (DM, 16.12.23). Of dat de effecten van afkomst op leren voor een groot deel taaleffecten zijn, zoals Duyck aanhaalt. De daling van de kwaliteit van het onderwijs is een complex probleem. Het klimaat van ‘blaming the victim’ (waarin onder meer leerlingen en hun ouders vooraf worden afgeschreven als incompetente individuen van wie je niets moet verwachten) doet geen goed. Onderzoek n.a.v. de slechte PIRLS-resultaten bij 10-jarigen, wees uit dat juist bij wie altijd Nederlands spreekt het begrijpend lezen tussen 2016 en 2023 was achteruitgegaan met vier maanden. De thuistaal van de leerling doet er dus minder toe dan gedacht.(De Morgen, 10 oktober 2024)
De alarmerende resultaten bij de TIMMS-testen (december 2024), net na het aantreden van minister Demir, inspireerden tot de gekende beeldspraak van de “tanker” die niet was “gekeerd”, maar die was “gezonken”. Jozefien Deleersnyder en Orhan Agirdag houden de beeldspraak aan: “Het blijft opmerkelijk stil over de fundamentele ongelijkheden tussen het bovendek en het benedendek. Op het bovendek varen kinderen zonder migratieachtergrond uit welgestelde gezinnen wier thuistaal ook de schooltaal is; beneden spelen financiële zorgen, etnische discriminatie en verschillende talen en culturen. Echt schoon schip maken in het onderwijs vereist niet alleen dat we de tanker keren, maar ook dat we komaf maken met dat boven- en benedendek. Beide uitdagingen vergen structurele hervormingen die sociaal rechtvaardig én excellent onderwijs centraal stellen. Sommige van die hervormingen zullen geld en tijd kosten, maar een eerste stap kan gratis en snel genomen worden: een kritische evaluatie van het discours en beleid omtrent de omgang met diversiteit op school”, aldus de professoren. (De Standaard, 11 december 2024)
Structurele maatregelen noodzakelijk
Wij zijn vragende partij voor een taalbeleid en voor pedagogische initiatieven die de gelijke kansen bevorderen. Er zijn ook structurele maatregelen noodzakelijk om de sociale segregatie en ongelijkheid te verminderen.
– Schoolplicht vanaf de leeftijd van drie jaar. Wat baat het de koalatest te verstrengen als kinderen niet naar school gaan? Wat baat het om een kennisrijk curriculum aan te prijzen als kansrijk voor kansarme leerlingen als juist die leerlingen bovengemiddeld geen kleuteronderwijs volgen?
– Een plaats voor elk kind op school en een leraar voor elke klas. Tienduizenden leerlingen missen elke week les omdat er geen leerkracht voorhanden is.
– Kleinere klassen in het basisonderwijs. Geen enkele onderwijzer kan ambitieuze minimumdoelen realiseren in een klas van 25, laat staan 30 leerlingen.
– Een sociale mix in alle scholen. In de steden kennen naburige basisscholen vaak grote verschillen in hun leerlingenpopulatie. Sociale segregatie blijft een pijnpunt met een negatieve impact op het gemiddeld onderwijsniveau en op de leerprestaties van leerlingen uit een lager socio-economisch milieu. Arme concentratiescholen worden ook het meest getroffen door het lerarentekort. Een inschrijvingsbeleid dat een sociale mix bevordert in elke school, is noodzakelijk.
Romy Aerts
- https://taalunie.org/ ↑
- https://medialibrary.uantwerpen.be/online/taalintegratie/Taalintegratietrajecten-Praktijkgids/?_gl=1*1okw3rn*_gcl_au*MTE1NDg1Nzk3LjE3NzA2NTAyODY. ↑
- https://leerpunt.be/aan-de-slag ↑
- https://klimintaal.be/ ↑
- https://www.skolo.org/nl/2024/03/19/onze-analyse-van-de-pisa-2022-gegevens-bewijst-het-meer-marktwerking-betekent-ook-meer-segregatie-en-ongelijkheid-in-onderwijs/) ↑
- https://sampol.be/2024/01/dalende-pisa-resultaten-het-is-de-sociale-ongelijkheid-domkop ↑
Lees ook:
Ieder kind taalheld. Synopsis van het taalplan van Demir
Van “hoge latten” tot “taalhelden”. Weinig nieuw onder de zon.
Nederlands Nederlands. Kritieken op “Nederelands-only”-beleid