Onlangs verscheen het boek “A l’école du capitalisme” van Cécile Gorré en Nico Hirtt, voorzitter en ex-voorzitter van Ovds-Aped. Het boek is een grondige herwerking en actualisering van “Les nouveaux maîtres de l’école”, een boek van Nico Hirtt dat een kwarteeuw geleden in de Franstalige en Spaanstalige onderwijswereld een brede verspreiding kende en tot vele debatten leidde.
Hieronder schetst Nico op één bladzijde de inhoud en het belang van dit nieuwe boek.
Indrukwekkende massificatie
De onderwijssystemen van de Europese landen zijn nog steeds grotendeels een erfenis van de jaren van snelle groei van het onderwijs: universele toegang tot het basisonderwijs op het einde van de 19e eeuw (in België leerplicht tot 14 jaar vanaf 1919), ontwikkeling van het technisch en beroepsonderwijs vanaf het begin van de 20e eeuw, massificatie van het secundair onderwijs (in België leerplicht tot 18 jaar vanaf 1983) en (gedeeltelijk) van het hoger onderwijs in de tweede helft van de vorige eeuw.
Deze indrukwekkende ontwikkeling bracht grote beloften van universele emancipatie met zich mee – en werd daar deels door gedragen. Het meritocratische onderwijs was weliswaar zeer ongelijk, maar er bestond weinig twijfel over de onstuitbare opmars naar democratisering.
Minder ambitie en minder rechtvaardigheid
We moeten echter vaststellen dat deze dromen de afgelopen decennia zijn beginnen te vervagen. De meeste beschikbare indicatoren wijzen op een dalende trend van het algemene leerniveau, ongeveer sinds het begin van deze eeuw, en op een stagnatie, of zelfs een achteruitgang, op het gebied van gelijke kansen. Minder ambitie en minder rechtvaardigheid, dat lijkt de huidige trend te zijn.
Hoe kunnen we dit fenomeen verklaren? In ons boek „À l’école du capitalisme“ stellen we dat de verklaring in de eerste plaats moet worden gezocht in een aantal technologische, economische en sociale ontwikkelingen: economische crisis, instabiliteit en onvoorspelbaarheid, toenemende concurrentie, een razend tempo van innovatie, voortdurende veranderingen in de technische productieverhoudingen, begrotingsproblemen bij de overheid, polarisatie van de arbeidsmarkt, …
Impact op onderwijsbeleid
Deze context heeft geleid tot een onderwijsbeleid dat in toenemende mate wordt bepaald of op grote schaal gepromoot door machtige internationale instellingen, zoals de OESO, de Europese Commissie of de Wereldbank. Dit beleid kan grofweg in zes punten worden samengevat.
Ten eerste, de deregulering van een systeem dat nog grotendeels door de staat wordt gecontroleerd: decentralisatie, autonomie, concurrentie tussen instellingen, ontwikkeling van quasi-onderwijsmarkten …
Ten tweede, het openstellen van het onderwijs voor investeringen vanuit de privé.
Ten derde, het miskennen en relativeren van de rol van de school als kennisoverdrager, ten gunste van het oefenen van “competenties” die het aanpassingsvermogen van werknemers en consumenten moeten verzekeren.
Ten vierde, het terugschroeven van de gemeenschappelijke vorming tot enkele “basiscompetenties”: communicatie, enkele reken- en technische vaardigheden, gedragsgerichte “soft skills” en de onmisbare “digitale geletterdheid”.
Ten vijfde, de toenadering tussen school en bedrijfsleven: duale opleidingen, inspraak van werkgevers over de leerplannen, partnerschappen, …
Ten zesde, de massale intrede van digitale technologieën in het klaslokaal (als die het klaslokaal al niet vervangen).
Tegenstellingen
De uitvoering van dit beleid verloopt niet lineair. Er bestaan tegenstellingen tussen de onderwijsverwachtingen van verschillende fracties kapitalisten, naargelang de technische productieverhoudingen die zij toepassen en hun openheid voor innovatie en flexibiliteit. Er is ook een tegenstelling tussen hun collectieve, langetermijn belangen als klasse en de particuliere, kortetermijnbelangen van burgerlijke families die bezorgd zijn over het onderwijs van hun eigen kinderen: zij vinden competitie in het onderwijs goed, omdat zij daar doorgaans als winnaars uitkomen, maar zij staan terughoudender tegenover de verschuiving van kennis naar competenties, uit vrees dat de kennisbagage van hun kroost zal eroderen.
Het getreuzel, dat het onderwijsbeleid soms de allures van de processie van Echternach geeft, mag ons echter niet het essentiële uit het oog doen verliezen: de evolutie naar een onderwijs dat ongelijker en minder ambitieus is voor de kinderen van het volk.
Nico Hirtt
Het boek “A l’école du capitalisme » is uitgegeven bij Edition Agone, 2026, 264 blz.
Om het boek te bestellen (aan gunsttarief voor leden van Ovds):
https://apedovds.retool.com/embedded/public/6f8cffcc-006c-4373-a744-d04a20b277a2/FR
Lees ook:
Nieuw boek van Cécile Gorré en Nico Hirtt: A l’école du capitalisme