Ludo Merckx heeft er een loopbaan opzitten als onderwijzer, hoofdzakelijk in Projectonderwijs – basisschool “De Buurt” in Gent. Zijn “Wandelpad naar bevrijdend onderwijs” is een bundeling van jarenlange ervaringen, ontmoetingen met collega’s, inspiratie uit pedagogische tradities en maatschappelijke engagementen. Het product is (nog) niet af maar wil een uitnodiging zijn tot dialoog – een kader om de fundamentele vragen te stellen: waartoe dient onderwijs, voor wie, en met welke bedoeling…? Samen bouwen aan ideeën over welke school we nodig hebben voor de maatschappij die we verlangen – een samenleving die ongelijkheid niet duldt, die jongeren de kans geeft om samen te denken en te handelen, en die hen voorbereidt om een actieve rol op te nemen in de verandering van die samenleving.
Ludo’s centrale idee is dat arbeid geen technische vaardigheid of een louter economische activiteit is, maar een bron van menselijke ervaring, creativiteit en sociale kracht. De arbeider is de kern van onze samenleving. Daarom moet onderwijs méér zijn dan voorbereiding op de arbeidsmarkt. Het is een plek van vorming: met hoofd, hart en handen. Het eerste van vier accenten, die Ludo in het debat wil gooien, draait daarom rond de vraag hoe arbeid/arbeider een volwaardige plaats kan krijgen binnen onderwijs. Want door arbeid grijpen mensen de wereld, begrijpen ze hem en leren ze waar nodig in te grijpen. Onderwijs moet de scheiding tussen hoofd en hand, tussen denken en doen, tussen theorie en praktijk opheffen. Elk kind heeft recht op een brede én diepgaande vorming: met ruimte voor denken, maken, zorgen, onderzoeken, verbeelden, samenleven. Dat is geen luxe, dat is emancipatie.
“Accent 2” is gewijd aan “sociale cohesie”, dat veel meer inhoudt dan “goed kunnen samen werken”. Een mens is immers een sociaal wezen. Niemand staat op zichzelf, niemand kan zonder de ander. Hier pleit Ludo voor een lange gemeenschappelijke basisschool tot 15-16 jaar om een fundament te leggen, een overtuiging dat we een wereld kunnen inrichten door eenieder erin te betrekken, ons collectief te vormen, empathisch en ondersteunend te zijn voor elkaar met de intentie niemand achter te laten, onder het motto “Samen naar de meet”. Er is daarna nog voldoende tijd om te specialiseren.
In een tijd waarin kennis wordt herleid tot meetbare output, vaardigheden tot economische inzetbaarheid en onderwijs tot een doorstroommachine, is het nuttig stil te staan bij de vraag: wat betekent het om te leren denken? Zo komen we bij het “Accent 3” waar leren denken niet als een losstaand doel wordt benaderd, maar als een brug. Een brug tussen kennis en bevrijding.
‘Accent 4’ draagt de sprekende titel “Onderwijs tussen lat en lot”, wat verwijst naar de spanning tussen wat meetbaar is en wat werkelijk telt. De ‘lat’ van normen, toetsen, scores. En het ‘lot’ dat zo vaak bepaald wordt door afkomst, context, sociale klasse. Hier volgt een pleidooi om die spanning niet te ontkennen, maar ze te doorbreken. Door onderwijs opnieuw te zien als hefboom voor gelijkheid, niet als filter van ongelijkheid.
Op de “zes uren voor de democratische school” van Ovds op 15 november 2025 konden we letterlijk kennis maken in de wandelgangen met Ludo’s eerste aanzet van dat wandelpad. In het kader van deze studiedag die in het teken stond van “Kennis en Emancipatie”, zoemen we hier kort in op ‘Accent 3’, waarin Ludo “leren denken” ziet als een brug tussen kennis en emancipatie. Denken maakt het namelijk mogelijk om te zien dat dingen niet ‘gewoon zo zijn’. Dat sociale ongelijkheid geen natuurwet is. Dat de wereld, zoals hij is, het resultaat is van geschiedenis, strijd en keuzes. En dat andere keuzes mogelijk zijn. Daarom is onderwijs, als het echt wil bijdragen aan emancipatie, méér dan overdracht van feiten of technieken. Onderwijs moet de verwevenheid van kennis met macht en ideologie zichtbaar maken en ruimte bieden voor verbeelding van een rechtvaardigere wereld. Het moet jongeren begeleiden in het ontwikkelen van een bewustzijn dat sociaal is: bewustzijn van structuren, machtsverhoudingen, historische ontwikkelingen en menselijke mogelijkheden.
Zijn pleidooi voor bevrijdend onderwijs vat kennis dus niet op als een neutrale stapel feiten, maar als een relationeel, sociaal en politiek gegeven. Het stelt dat het een opdracht is van het onderwijs om jongeren te leren denken – een sociaal proces dat ontstaat in dialoog en verschil – en dat dit denken moet leiden tot kritisch handelen en engagement. Leren denken wordt zo leren zien dat deze wereld maakbaar is en dat we daarin geen toeschouwers zijn, maar mede-makers.
Ludo verdedigt het recht op abstractie voor iedereen en benadrukt de collectieve dimensie van kennis. Zijn visie breekt radicaal met een geïndividualiseerd onderwijsbeeld en positioneert de school als een oefenplaats voor solidariteit en strijd, waar emancipatie een gezamenlijk project is om de wereld te begrijpen en te veranderen.
Romy Aerts
Lees ook: interview door Ludo Merckx met Eric De Witte: “kennis is een voorwaarde om structuren te begrijpen, ongelijkheid te herkennen en onrecht te benoemen”.
De “Wandeling naar Bevrijdend Onderwijs” is een organisch project dat Ludo Merckx qua denken en qua vormgeving verder wil uitwerken met jouw hulp, met allerlei mensen in en buiten het onderwijsveld, student, leerkracht of sociaal activist. Wil je meer weten over dit project dan kan je contact met hem opnemen via telefoon of mail: 0485/260323 – lutlud@yahoo.com