<!doctype html>
<head>
    <title>Machine arrière&#8230; en avant les machines ! | Ecole démocratique - Democratische school</title>
    <meta charset="UTF-8" />
    <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0">
    <link rel="pingback" href="https://www.skolo.org/CM/xmlrpc.php" />
    <meta name='robots' content='max-image-preview:large' />
<link rel="alternate" hreflang="fr" href="https://www.skolo.org/2005/08/14/machine-arriere-en-avant-les-machines/" />
<link rel="alternate" hreflang="x-default" href="https://www.skolo.org/2005/08/14/machine-arriere-en-avant-les-machines/" />
<link rel='dns-prefetch' href='//fonts.googleapis.com' />
<link rel="alternate" type="application/rss+xml" title="Ecole démocratique - Democratische school &raquo; Flux" href="https://www.skolo.org/feed/" />
<link rel="alternate" type="application/rss+xml" title="Ecole démocratique - Democratische school &raquo; Flux des commentaires" href="https://www.skolo.org/comments/feed/" />
<link rel="alternate" type="application/rss+xml" title="Ecole démocratique - Democratische school &raquo; Machine arrière&#8230; en avant les machines ! Flux des commentaires" href="https://www.skolo.org/2005/08/14/machine-arriere-en-avant-les-machines/feed/" />
<link rel="alternate" title="oEmbed (JSON)" type="application/json+oembed" href="https://www.skolo.org/wp-json/oembed/1.0/embed?url=https%3A%2F%2Fwww.skolo.org%2F2005%2F08%2F14%2Fmachine-arriere-en-avant-les-machines%2F" />
<link rel="alternate" title="oEmbed (XML)" type="text/xml+oembed" href="https://www.skolo.org/wp-json/oembed/1.0/embed?url=https%3A%2F%2Fwww.skolo.org%2F2005%2F08%2F14%2Fmachine-arriere-en-avant-les-machines%2F&#038;format=xml" />
<style id='wp-img-auto-sizes-contain-inline-css' type='text/css'>
img:is([sizes=auto i],[sizes^="auto," i]){contain-intrinsic-size:3000px 1500px}
/*# sourceURL=wp-img-auto-sizes-contain-inline-css */
</style>
<link rel='stylesheet' id='mci-footnotes-jquery-tooltips-pagelayout-none-css' href='https://www.skolo.org/CM/wp-content/plugins/footnotes/css/footnotes-jqttbrpl0.min.css?ver=2.7.3' type='text/css' media='all' />
<style id='wp-emoji-styles-inline-css' type='text/css'>

	img.wp-smiley, img.emoji {
		display: inline !important;
		border: none !important;
		box-shadow: none !important;
		height: 1em !important;
		width: 1em !important;
		margin: 0 0.07em !important;
		vertical-align: -0.1em !important;
		background: none !important;
		padding: 0 !important;
	}
/*# sourceURL=wp-emoji-styles-inline-css */
</style>
<link rel='stylesheet' id='wp-block-library-css' href='https://www.skolo.org/CM/wp-includes/css/dist/block-library/style.min.css?ver=6.9.4' type='text/css' media='all' />
<style id='wp-block-library-inline-css' type='text/css'>
/*wp_block_styles_on_demand_placeholder:69bd29b519a2d*/
/*# sourceURL=wp-block-library-inline-css */
</style>
<style id='classic-theme-styles-inline-css' type='text/css'>
/*! This file is auto-generated */
.wp-block-button__link{color:#fff;background-color:#32373c;border-radius:9999px;box-shadow:none;text-decoration:none;padding:calc(.667em + 2px) calc(1.333em + 2px);font-size:1.125em}.wp-block-file__button{background:#32373c;color:#fff;text-decoration:none}
/*# sourceURL=/wp-includes/css/classic-themes.min.css */
</style>
<link rel='stylesheet' id='mailerlite_forms.css-css' href='https://www.skolo.org/CM/wp-content/plugins/official-mailerlite-sign-up-forms/assets/css/mailerlite_forms.css?ver=1.7.20' type='text/css' media='all' />
<link rel='stylesheet' id='page-list-style-css' href='https://www.skolo.org/CM/wp-content/plugins/page-list/css/page-list.css?ver=5.9' type='text/css' media='all' />
<link rel='stylesheet' id='wpml-menu-item-0-css' href='https://www.skolo.org/CM/wp-content/plugins/sitepress-multilingual-cms/templates/language-switchers/menu-item/style.min.css?ver=1' type='text/css' media='all' />
<link rel='stylesheet' id='google-fonts-style-css' href='https://fonts.googleapis.com/css?family=Montserrat%3A400%7CLato%3A400%7COpen+Sans%3A300italic%2C400%2C400italic%2C600%2C600italic%2C700%7CRoboto%3A300%2C400%2C400italic%2C500%2C500italic%2C700%2C900&#038;ver=9.6' type='text/css' media='all' />
<link rel='stylesheet' id='parent-style-css' href='https://www.skolo.org/CM/wp-content/themes/Newspaper/style.css?ver=6.9.4' type='text/css' media='all' />
<link rel='stylesheet' id='js_composer_front-css' href='https://www.skolo.org/CM/wp-content/plugins/js_composer/assets/css/js_composer.min.css?ver=8.7.2' type='text/css' media='all' />
<link rel='stylesheet' id='td-theme-css' href='https://www.skolo.org/CM/wp-content/themes/NPchild/style.css?ver=9.6' type='text/css' media='all' />
<script type="text/javascript" src="https://www.skolo.org/CM/wp-includes/js/jquery/jquery.min.js?ver=3.7.1" id="jquery-core-js"></script>
<script type="text/javascript" src="https://www.skolo.org/CM/wp-includes/js/jquery/jquery-migrate.min.js?ver=3.4.1" id="jquery-migrate-js"></script>
<script type="text/javascript" src="https://www.skolo.org/CM/wp-content/plugins/footnotes/js/jquery.tools.min.js?ver=1.2.7.redacted.2" id="mci-footnotes-jquery-tools-js"></script>
<script></script><link rel="https://api.w.org/" href="https://www.skolo.org/wp-json/" /><link rel="alternate" title="JSON" type="application/json" href="https://www.skolo.org/wp-json/wp/v2/posts/405" /><link rel="EditURI" type="application/rsd+xml" title="RSD" href="https://www.skolo.org/CM/xmlrpc.php?rsd" />
<meta name="generator" content="WordPress 6.9.4" />
<link rel="canonical" href="https://www.skolo.org/2005/08/14/machine-arriere-en-avant-les-machines/" />
<link rel='shortlink' href='https://www.skolo.org/?p=405' />
<meta name="generator" content="WPML ver:4.9.2 stt:38,1,4,3,27,2;" />
            <!-- MailerLite Universal -->
            <script>
                (function (m, a, i, l, e, r) {
                    m['MailerLiteObject'] = e;

                    function f() {
                        var c = {a: arguments, q: []};
                        var r = this.push(c);
                        return "number" != typeof r ? r : f.bind(c.q);
                    }

                    f.q = f.q || [];
                    m[e] = m[e] || f.bind(f.q);
                    m[e].q = m[e].q || f.q;
                    r = a.createElement(i);
                    var _ = a.getElementsByTagName(i)[0];
                    r.async = 1;
                    r.src = l + '?' + (~~(new Date().getTime() / 10000000));
                    _.parentNode.insertBefore(r, _);
                })(window, document, 'script', 'https://static.mailerlite.com/js/universal.js', 'ml');

                var ml_account = ml('accounts', '463309', 'c2z1z2a7g8', 'load');
            </script>
            <!-- End MailerLite Universal -->
        <!--[if lt IE 9]><script src="https://cdnjs.cloudflare.com/ajax/libs/html5shiv/3.7.3/html5shiv.js"></script><![endif]-->
    <meta name="generator" content="Powered by WPBakery Page Builder - drag and drop page builder for WordPress."/>

<!-- JS generated by theme -->

<script>
    
    

	    var tdBlocksArray = []; //here we store all the items for the current page

	    //td_block class - each ajax block uses a object of this class for requests
	    function tdBlock() {
		    this.id = '';
		    this.block_type = 1; //block type id (1-234 etc)
		    this.atts = '';
		    this.td_column_number = '';
		    this.td_current_page = 1; //
		    this.post_count = 0; //from wp
		    this.found_posts = 0; //from wp
		    this.max_num_pages = 0; //from wp
		    this.td_filter_value = ''; //current live filter value
		    this.is_ajax_running = false;
		    this.td_user_action = ''; // load more or infinite loader (used by the animation)
		    this.header_color = '';
		    this.ajax_pagination_infinite_stop = ''; //show load more at page x
	    }


        // td_js_generator - mini detector
        (function(){
            var htmlTag = document.getElementsByTagName("html")[0];

	        if ( navigator.userAgent.indexOf("MSIE 10.0") > -1 ) {
                htmlTag.className += ' ie10';
            }

            if ( !!navigator.userAgent.match(/Trident.*rv\:11\./) ) {
                htmlTag.className += ' ie11';
            }

	        if ( navigator.userAgent.indexOf("Edge") > -1 ) {
                htmlTag.className += ' ieEdge';
            }

            if ( /(iPad|iPhone|iPod)/g.test(navigator.userAgent) ) {
                htmlTag.className += ' td-md-is-ios';
            }

            var user_agent = navigator.userAgent.toLowerCase();
            if ( user_agent.indexOf("android") > -1 ) {
                htmlTag.className += ' td-md-is-android';
            }

            if ( -1 !== navigator.userAgent.indexOf('Mac OS X')  ) {
                htmlTag.className += ' td-md-is-os-x';
            }

            if ( /chrom(e|ium)/.test(navigator.userAgent.toLowerCase()) ) {
               htmlTag.className += ' td-md-is-chrome';
            }

            if ( -1 !== navigator.userAgent.indexOf('Firefox') ) {
                htmlTag.className += ' td-md-is-firefox';
            }

            if ( -1 !== navigator.userAgent.indexOf('Safari') && -1 === navigator.userAgent.indexOf('Chrome') ) {
                htmlTag.className += ' td-md-is-safari';
            }

            if( -1 !== navigator.userAgent.indexOf('IEMobile') ){
                htmlTag.className += ' td-md-is-iemobile';
            }

        })();




        var tdLocalCache = {};

        ( function () {
            "use strict";

            tdLocalCache = {
                data: {},
                remove: function (resource_id) {
                    delete tdLocalCache.data[resource_id];
                },
                exist: function (resource_id) {
                    return tdLocalCache.data.hasOwnProperty(resource_id) && tdLocalCache.data[resource_id] !== null;
                },
                get: function (resource_id) {
                    return tdLocalCache.data[resource_id];
                },
                set: function (resource_id, cachedData) {
                    tdLocalCache.remove(resource_id);
                    tdLocalCache.data[resource_id] = cachedData;
                }
            };
        })();

    
    
var td_viewport_interval_list=[{"limitBottom":767,"sidebarWidth":228},{"limitBottom":1018,"sidebarWidth":300},{"limitBottom":1140,"sidebarWidth":324}];
var td_animation_stack_effect="type0";
var tds_animation_stack=true;
var td_animation_stack_specific_selectors=".entry-thumb, img";
var td_animation_stack_general_selectors=".td-animation-stack img, .td-animation-stack .entry-thumb, .post img";
var td_ajax_url="https:\/\/www.skolo.org\/CM\/wp-admin\/admin-ajax.php?td_theme_name=Newspaper&v=9.6";
var td_get_template_directory_uri="https:\/\/www.skolo.org\/CM\/wp-content\/themes\/Newspaper";
var tds_snap_menu="smart_snap_always";
var tds_logo_on_sticky="show_header_logo";
var tds_header_style="12";
var td_please_wait="Please wait...";
var td_email_user_pass_incorrect="User or password incorrect!";
var td_email_user_incorrect="Email or username incorrect!";
var td_email_incorrect="Email incorrect!";
var tds_more_articles_on_post_enable="";
var tds_more_articles_on_post_time_to_wait="";
var tds_more_articles_on_post_pages_distance_from_top=0;
var tds_theme_color_site_wide="#ff0000";
var tds_smart_sidebar="enabled";
var tdThemeName="Newspaper";
var td_magnific_popup_translation_tPrev="Previous (Left arrow key)";
var td_magnific_popup_translation_tNext="Next (Right arrow key)";
var td_magnific_popup_translation_tCounter="%curr% of %total%";
var td_magnific_popup_translation_ajax_tError="The content from %url% could not be loaded.";
var td_magnific_popup_translation_image_tError="The image #%curr% could not be loaded.";
var tdDateNamesI18n={"month_names":["janvier","f\u00e9vrier","mars","avril","mai","juin","juillet","ao\u00fbt","septembre","octobre","novembre","d\u00e9cembre"],"month_names_short":["Jan","F\u00e9v","Mar","Avr","Mai","Juin","Juil","Ao\u00fbt","Sep","Oct","Nov","D\u00e9c"],"day_names":["dimanche","lundi","mardi","mercredi","jeudi","vendredi","samedi"],"day_names_short":["dim","lun","mar","mer","jeu","ven","sam"]};
var td_ad_background_click_link="";
var td_ad_background_click_target="";
</script>


<!-- Header style compiled by theme -->

<style>
    

body {
	background-color:#f5f5f5;
}
.td-header-wrap .black-menu .sf-menu > .current-menu-item > a,
    .td-header-wrap .black-menu .sf-menu > .current-menu-ancestor > a,
    .td-header-wrap .black-menu .sf-menu > .current-category-ancestor > a,
    .td-header-wrap .black-menu .sf-menu > li > a:hover,
    .td-header-wrap .black-menu .sf-menu > .sfHover > a,
    .td-header-style-12 .td-header-menu-wrap-full,
    .sf-menu > .current-menu-item > a:after,
    .sf-menu > .current-menu-ancestor > a:after,
    .sf-menu > .current-category-ancestor > a:after,
    .sf-menu > li:hover > a:after,
    .sf-menu > .sfHover > a:after,
    .td-header-style-12 .td-affix,
    .header-search-wrap .td-drop-down-search:after,
    .header-search-wrap .td-drop-down-search .btn:hover,
    input[type=submit]:hover,
    .td-read-more a,
    .td-post-category:hover,
    .td-grid-style-1.td-hover-1 .td-big-grid-post:hover .td-post-category,
    .td-grid-style-5.td-hover-1 .td-big-grid-post:hover .td-post-category,
    .td_top_authors .td-active .td-author-post-count,
    .td_top_authors .td-active .td-author-comments-count,
    .td_top_authors .td_mod_wrap:hover .td-author-post-count,
    .td_top_authors .td_mod_wrap:hover .td-author-comments-count,
    .td-404-sub-sub-title a:hover,
    .td-search-form-widget .wpb_button:hover,
    .td-rating-bar-wrap div,
    .td_category_template_3 .td-current-sub-category,
    .dropcap,
    .td_wrapper_video_playlist .td_video_controls_playlist_wrapper,
    .wpb_default,
    .wpb_default:hover,
    .td-left-smart-list:hover,
    .td-right-smart-list:hover,
    .woocommerce-checkout .woocommerce input.button:hover,
    .woocommerce-page .woocommerce a.button:hover,
    .woocommerce-account div.woocommerce .button:hover,
    #bbpress-forums button:hover,
    .bbp_widget_login .button:hover,
    .td-footer-wrapper .td-post-category,
    .td-footer-wrapper .widget_product_search input[type="submit"]:hover,
    .woocommerce .product a.button:hover,
    .woocommerce .product #respond input#submit:hover,
    .woocommerce .checkout input#place_order:hover,
    .woocommerce .woocommerce.widget .button:hover,
    .single-product .product .summary .cart .button:hover,
    .woocommerce-cart .woocommerce table.cart .button:hover,
    .woocommerce-cart .woocommerce .shipping-calculator-form .button:hover,
    .td-next-prev-wrap a:hover,
    .td-load-more-wrap a:hover,
    .td-post-small-box a:hover,
    .page-nav .current,
    .page-nav:first-child > div,
    .td_category_template_8 .td-category-header .td-category a.td-current-sub-category,
    .td_category_template_4 .td-category-siblings .td-category a:hover,
    #bbpress-forums .bbp-pagination .current,
    #bbpress-forums #bbp-single-user-details #bbp-user-navigation li.current a,
    .td-theme-slider:hover .slide-meta-cat a,
    a.vc_btn-black:hover,
    .td-trending-now-wrapper:hover .td-trending-now-title,
    .td-scroll-up,
    .td-smart-list-button:hover,
    .td-weather-information:before,
    .td-weather-week:before,
    .td_block_exchange .td-exchange-header:before,
    .td_block_big_grid_9.td-grid-style-1 .td-post-category,
    .td_block_big_grid_9.td-grid-style-5 .td-post-category,
    .td-grid-style-6.td-hover-1 .td-module-thumb:after,
    .td-pulldown-syle-2 .td-subcat-dropdown ul:after,
    .td_block_template_9 .td-block-title:after,
    .td_block_template_15 .td-block-title:before,
    div.wpforms-container .wpforms-form div.wpforms-submit-container button[type=submit] {
        background-color: #ff0000;
    }

    .td_block_template_4 .td-related-title .td-cur-simple-item:before {
        border-color: #ff0000 transparent transparent transparent !important;
    }

    .woocommerce .woocommerce-message .button:hover,
    .woocommerce .woocommerce-error .button:hover,
    .woocommerce .woocommerce-info .button:hover {
        background-color: #ff0000 !important;
    }
    
    
    .td_block_template_4 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_3 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_9 .td-related-title:after {
        background-color: #ff0000;
    }

    .woocommerce .product .onsale,
    .woocommerce.widget .ui-slider .ui-slider-handle {
        background: none #ff0000;
    }

    .woocommerce.widget.widget_layered_nav_filters ul li a {
        background: none repeat scroll 0 0 #ff0000 !important;
    }

    a,
    cite a:hover,
    .td_mega_menu_sub_cats .cur-sub-cat,
    .td-mega-span h3 a:hover,
    .td_mod_mega_menu:hover .entry-title a,
    .header-search-wrap .result-msg a:hover,
    .td-header-top-menu .td-drop-down-search .td_module_wrap:hover .entry-title a,
    .td-header-top-menu .td-icon-search:hover,
    .td-header-wrap .result-msg a:hover,
    .top-header-menu li a:hover,
    .top-header-menu .current-menu-item > a,
    .top-header-menu .current-menu-ancestor > a,
    .top-header-menu .current-category-ancestor > a,
    .td-social-icon-wrap > a:hover,
    .td-header-sp-top-widget .td-social-icon-wrap a:hover,
    .td-page-content blockquote p,
    .td-post-content blockquote p,
    .mce-content-body blockquote p,
    .comment-content blockquote p,
    .wpb_text_column blockquote p,
    .td_block_text_with_title blockquote p,
    .td_module_wrap:hover .entry-title a,
    .td-subcat-filter .td-subcat-list a:hover,
    .td-subcat-filter .td-subcat-dropdown a:hover,
    .td_quote_on_blocks,
    .dropcap2,
    .dropcap3,
    .td_top_authors .td-active .td-authors-name a,
    .td_top_authors .td_mod_wrap:hover .td-authors-name a,
    .td-post-next-prev-content a:hover,
    .author-box-wrap .td-author-social a:hover,
    .td-author-name a:hover,
    .td-author-url a:hover,
    .td_mod_related_posts:hover h3 > a,
    .td-post-template-11 .td-related-title .td-related-left:hover,
    .td-post-template-11 .td-related-title .td-related-right:hover,
    .td-post-template-11 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td-post-template-11 .td_block_related_posts .td-next-prev-wrap a:hover,
    .comment-reply-link:hover,
    .logged-in-as a:hover,
    #cancel-comment-reply-link:hover,
    .td-search-query,
    .td-category-header .td-pulldown-category-filter-link:hover,
    .td-category-siblings .td-subcat-dropdown a:hover,
    .td-category-siblings .td-subcat-dropdown a.td-current-sub-category,
    .widget a:hover,
    .td_wp_recentcomments a:hover,
    .archive .widget_archive .current,
    .archive .widget_archive .current a,
    .widget_calendar tfoot a:hover,
    .woocommerce a.added_to_cart:hover,
    .woocommerce-account .woocommerce-MyAccount-navigation a:hover,
    #bbpress-forums li.bbp-header .bbp-reply-content span a:hover,
    #bbpress-forums .bbp-forum-freshness a:hover,
    #bbpress-forums .bbp-topic-freshness a:hover,
    #bbpress-forums .bbp-forums-list li a:hover,
    #bbpress-forums .bbp-forum-title:hover,
    #bbpress-forums .bbp-topic-permalink:hover,
    #bbpress-forums .bbp-topic-started-by a:hover,
    #bbpress-forums .bbp-topic-started-in a:hover,
    #bbpress-forums .bbp-body .super-sticky li.bbp-topic-title .bbp-topic-permalink,
    #bbpress-forums .bbp-body .sticky li.bbp-topic-title .bbp-topic-permalink,
    .widget_display_replies .bbp-author-name,
    .widget_display_topics .bbp-author-name,
    .footer-text-wrap .footer-email-wrap a,
    .td-subfooter-menu li a:hover,
    .footer-social-wrap a:hover,
    a.vc_btn-black:hover,
    .td-smart-list-dropdown-wrap .td-smart-list-button:hover,
    .td_module_17 .td-read-more a:hover,
    .td_module_18 .td-read-more a:hover,
    .td_module_19 .td-post-author-name a:hover,
    .td-instagram-user a,
    .td-pulldown-syle-2 .td-subcat-dropdown:hover .td-subcat-more span,
    .td-pulldown-syle-2 .td-subcat-dropdown:hover .td-subcat-more i,
    .td-pulldown-syle-3 .td-subcat-dropdown:hover .td-subcat-more span,
    .td-pulldown-syle-3 .td-subcat-dropdown:hover .td-subcat-more i,
    .td-block-title-wrap .td-wrapper-pulldown-filter .td-pulldown-filter-display-option:hover,
    .td-block-title-wrap .td-wrapper-pulldown-filter .td-pulldown-filter-display-option:hover i,
    .td-block-title-wrap .td-wrapper-pulldown-filter .td-pulldown-filter-link:hover,
    .td-block-title-wrap .td-wrapper-pulldown-filter .td-pulldown-filter-item .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_2 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_5 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_6 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_7 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_8 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_9 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_10 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_11 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_12 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_13 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_14 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_15 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_16 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td_block_template_17 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .td-theme-wrap .sf-menu ul .td-menu-item > a:hover,
    .td-theme-wrap .sf-menu ul .sfHover > a,
    .td-theme-wrap .sf-menu ul .current-menu-ancestor > a,
    .td-theme-wrap .sf-menu ul .current-category-ancestor > a,
    .td-theme-wrap .sf-menu ul .current-menu-item > a,
    .td_outlined_btn,
     .td_block_categories_tags .td-ct-item:hover {
        color: #ff0000;
    }

    a.vc_btn-black.vc_btn_square_outlined:hover,
    a.vc_btn-black.vc_btn_outlined:hover,
    .td-mega-menu-page .wpb_content_element ul li a:hover,
    .td-theme-wrap .td-aj-search-results .td_module_wrap:hover .entry-title a,
    .td-theme-wrap .header-search-wrap .result-msg a:hover {
        color: #ff0000 !important;
    }

    .td-next-prev-wrap a:hover,
    .td-load-more-wrap a:hover,
    .td-post-small-box a:hover,
    .page-nav .current,
    .page-nav:first-child > div,
    .td_category_template_8 .td-category-header .td-category a.td-current-sub-category,
    .td_category_template_4 .td-category-siblings .td-category a:hover,
    #bbpress-forums .bbp-pagination .current,
    .post .td_quote_box,
    .page .td_quote_box,
    a.vc_btn-black:hover,
    .td_block_template_5 .td-block-title > *,
    .td_outlined_btn {
        border-color: #ff0000;
    }

    .td_wrapper_video_playlist .td_video_currently_playing:after {
        border-color: #ff0000 !important;
    }

    .header-search-wrap .td-drop-down-search:before {
        border-color: transparent transparent #ff0000 transparent;
    }

    .block-title > span,
    .block-title > a,
    .block-title > label,
    .widgettitle,
    .widgettitle:after,
    .td-trending-now-title,
    .td-trending-now-wrapper:hover .td-trending-now-title,
    .wpb_tabs li.ui-tabs-active a,
    .wpb_tabs li:hover a,
    .vc_tta-container .vc_tta-color-grey.vc_tta-tabs-position-top.vc_tta-style-classic .vc_tta-tabs-container .vc_tta-tab.vc_active > a,
    .vc_tta-container .vc_tta-color-grey.vc_tta-tabs-position-top.vc_tta-style-classic .vc_tta-tabs-container .vc_tta-tab:hover > a,
    .td_block_template_1 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .woocommerce .product .products h2:not(.woocommerce-loop-product__title),
    .td-subcat-filter .td-subcat-dropdown:hover .td-subcat-more, 
    .td_3D_btn,
    .td_shadow_btn,
    .td_default_btn,
    .td_round_btn, 
    .td_outlined_btn:hover {
    	background-color: #ff0000;
    }

    .woocommerce div.product .woocommerce-tabs ul.tabs li.active {
    	background-color: #ff0000 !important;
    }

    .block-title,
    .td_block_template_1 .td-related-title,
    .wpb_tabs .wpb_tabs_nav,
    .vc_tta-container .vc_tta-color-grey.vc_tta-tabs-position-top.vc_tta-style-classic .vc_tta-tabs-container,
    .woocommerce div.product .woocommerce-tabs ul.tabs:before {
        border-color: #ff0000;
    }
    .td_block_wrap .td-subcat-item a.td-cur-simple-item {
	    color: #ff0000;
	}


    
    .td-grid-style-4 .entry-title
    {
        background-color: rgba(255, 0, 0, 0.7);
    }

    
    .block-title > span,
    .block-title > span > a,
    .block-title > a,
    .block-title > label,
    .widgettitle,
    .widgettitle:after,
    .td-trending-now-title,
    .td-trending-now-wrapper:hover .td-trending-now-title,
    .wpb_tabs li.ui-tabs-active a,
    .wpb_tabs li:hover a,
    .vc_tta-container .vc_tta-color-grey.vc_tta-tabs-position-top.vc_tta-style-classic .vc_tta-tabs-container .vc_tta-tab.vc_active > a,
    .vc_tta-container .vc_tta-color-grey.vc_tta-tabs-position-top.vc_tta-style-classic .vc_tta-tabs-container .vc_tta-tab:hover > a,
    .td_block_template_1 .td-related-title .td-cur-simple-item,
    .woocommerce .product .products h2:not(.woocommerce-loop-product__title),
    .td-subcat-filter .td-subcat-dropdown:hover .td-subcat-more,
    .td-weather-information:before,
    .td-weather-week:before,
    .td_block_exchange .td-exchange-header:before,
    .td-theme-wrap .td_block_template_3 .td-block-title > *,
    .td-theme-wrap .td_block_template_4 .td-block-title > *,
    .td-theme-wrap .td_block_template_7 .td-block-title > *,
    .td-theme-wrap .td_block_template_9 .td-block-title:after,
    .td-theme-wrap .td_block_template_10 .td-block-title::before,
    .td-theme-wrap .td_block_template_11 .td-block-title::before,
    .td-theme-wrap .td_block_template_11 .td-block-title::after,
    .td-theme-wrap .td_block_template_14 .td-block-title,
    .td-theme-wrap .td_block_template_15 .td-block-title:before,
    .td-theme-wrap .td_block_template_17 .td-block-title:before {
        background-color: #33ccff;
    }

    .woocommerce div.product .woocommerce-tabs ul.tabs li.active {
    	background-color: #33ccff !important;
    }

    .block-title,
    .td_block_template_1 .td-related-title,
    .wpb_tabs .wpb_tabs_nav,
    .vc_tta-container .vc_tta-color-grey.vc_tta-tabs-position-top.vc_tta-style-classic .vc_tta-tabs-container,
    .woocommerce div.product .woocommerce-tabs ul.tabs:before,
    .td-theme-wrap .td_block_template_5 .td-block-title > *,
    .td-theme-wrap .td_block_template_17 .td-block-title,
    .td-theme-wrap .td_block_template_17 .td-block-title::before {
        border-color: #33ccff;
    }

    .td-theme-wrap .td_block_template_4 .td-block-title > *:before,
    .td-theme-wrap .td_block_template_17 .td-block-title::after {
        border-color: #33ccff transparent transparent transparent;
    }
    
    .td-theme-wrap .td_block_template_4 .td-related-title .td-cur-simple-item:before {
        border-color: #33ccff transparent transparent transparent !important;
    }

    
    .td-footer-wrapper,
    .td-footer-wrapper .td_block_template_7 .td-block-title > *,
    .td-footer-wrapper .td_block_template_17 .td-block-title,
    .td-footer-wrapper .td-block-title-wrap .td-wrapper-pulldown-filter {
        background-color: #33ccff;
    }

    
    .post .td-post-header .entry-title {
        color: #33ccff;
    }
    .td_module_15 .entry-title a {
        color: #33ccff;
    }

    
    .td-page-header h1,
    .td-page-title,
    .woocommerce-page .page-title {
    	color: #33ccff;
    }

    
    .td-page-content h1,
    .td-page-content h2,
    .td-page-content h3,
    .td-page-content h4,
    .td-page-content h5,
    .td-page-content h6 {
    	color: #33ccff;
    }

    .td-page-content .widgettitle {
        color: #fff;
    }

    
    .top-header-menu > li > a,
    .td-weather-top-widget .td-weather-now .td-big-degrees,
    .td-weather-top-widget .td-weather-header .td-weather-city,
    .td-header-sp-top-menu .td_data_time {
        line-height:27px;
	
    }
    
    ul.sf-menu > .td-menu-item > a,
    .td-theme-wrap .td-header-menu-social {
        font-size:13px;
	font-weight:normal;
	text-transform:none;
	
    }
    
    .block-title > span,
    .block-title > a,
    .widgettitle,
    .td-trending-now-title,
    .wpb_tabs li a,
    .vc_tta-container .vc_tta-color-grey.vc_tta-tabs-position-top.vc_tta-style-classic .vc_tta-tabs-container .vc_tta-tab > a,
    .td-theme-wrap .td-related-title a,
    .woocommerce div.product .woocommerce-tabs ul.tabs li a,
    .woocommerce .product .products h2:not(.woocommerce-loop-product__title),
    .td-theme-wrap .td-block-title {
        font-size:18px;
	font-weight:bold;
	text-transform:uppercase;
	
    }
    
	.post .td-post-header .entry-title {
		font-family:Montserrat;
	
	}
    
    .td-post-template-default .td-post-header .entry-title {
        font-family:Montserrat;
	
    }
    
    .td-post-content p,
    .td-post-content {
        font-family:Lato;
	
    }
    
    .td-post-content h1 {
        font-family:Montserrat;
	
    }
    
    .td-post-content h2 {
        font-family:Montserrat;
	
    }
    
    .td-post-content h3 {
        font-family:Montserrat;
	
    }
    
    .td-post-content h4 {
        font-family:Montserrat;
	
    }
    
    .td-post-content h5 {
        font-family:Montserrat;
	
    }
    
    .td-post-content h6 {
        font-family:Montserrat;
	
    }





    
    .td-page-title,
    .woocommerce-page .page-title,
    .td-category-title-holder .td-page-title {
    	font-family:Montserrat;
	
    }
    
    .td-page-content h1,
    .wpb_text_column h1 {
    	font-family:Montserrat;
	
    }
    
    .td-page-content h2,
    .wpb_text_column h2 {
    	font-family:Montserrat;
	
    }
    
    .td-page-content h3,
    .wpb_text_column h3 {
    	font-family:Montserrat;
	
    }
    
    .td-page-content h4,
    .wpb_text_column h4 {
    	font-family:Montserrat;
	
    }
    
    .top-header-menu > li,
    .td-header-sp-top-menu,
    #td-outer-wrap .td-header-sp-top-widget .td-search-btns-wrap,
    #td-outer-wrap .td-header-sp-top-widget .td-social-icon-wrap {
        line-height: 27px;
    }
</style>



<script type="application/ld+json">
    {
        "@context": "http://schema.org",
        "@type": "BreadcrumbList",
        "itemListElement": [
            {
                "@type": "ListItem",
                "position": 1,
                "item": {
                    "@type": "WebSite",
                    "@id": "https://www.skolo.org/",
                    "name": "Home"
                }
            },
            {
                "@type": "ListItem",
                "position": 2,
                    "item": {
                    "@type": "WebPage",
                    "@id": "https://www.skolo.org/nl/category/themas/geografische-classificatie/",
                    "name": "Geografische classificatie"
                }
            }
            ,{
                "@type": "ListItem",
                "position": 3,
                    "item": {
                    "@type": "WebPage",
                    "@id": "https://www.skolo.org/nl/category/themas/geografische-classificatie/belgie/",
                    "name": "België"                                
                }
            }
            ,{
                "@type": "ListItem",
                "position": 4,
                    "item": {
                    "@type": "WebPage",
                    "@id": "https://www.skolo.org/2005/08/14/machine-arriere-en-avant-les-machines/",
                    "name": "Machine arrière&#8230; en avant les machines !"                                
                }
            }    
        ]
    }
</script>
<link rel="icon" href="https://www.skolo.org/CM/wp-content/uploads/2017/08/logoCarre-150x150.jpg" sizes="32x32" />
<link rel="icon" href="https://www.skolo.org/CM/wp-content/uploads/2017/08/logoCarre-300x300.jpg" sizes="192x192" />
<link rel="apple-touch-icon" href="https://www.skolo.org/CM/wp-content/uploads/2017/08/logoCarre-300x300.jpg" />
<meta name="msapplication-TileImage" content="https://www.skolo.org/CM/wp-content/uploads/2017/08/logoCarre-300x300.jpg" />
		<style type="text/css" id="wp-custom-css">
			/*  RECAPTCHA*/
	
.grecaptcha-badge {
	animation: eteint 5000ms forwards;
}

@keyframes eteint {
	0%, 70% {opacity: 1;}
	
	100% {opacity: 0;}

}

/* LOGO */

.td-main-logo {
	margin-left:2rem;
	margin-right: 2rem
}

.sf-menu {
	display: flex;
  justify-content: flex-end;
}

.newsform {
	border:solid 1px #ddd;
	margin-top:-20px;
	margin-bottom:-10px;
}

.ml-block-form {
	margin-top:-20px;
}

		</style>
		<noscript><style> .wpb_animate_when_almost_visible { opacity: 1; }</style></noscript>
<style type="text/css" media="all">
.footnotes_reference_container {margin-top: 24px !important; margin-bottom: 0px !important;}
.footnote_container_prepare > p {border-bottom: 1px solid #aaaaaa !important;}
.footnote_tooltip { font-size: 13px !important; color: #ffffff !important; background-color: #33ccff !important; border-color: #cccc99 !important; border-radius: 3px !important; -webkit-box-shadow: 2px 2px 11px #666666; -moz-box-shadow: 2px 2px 11px #666666; box-shadow: 2px 2px 11px #666666;}


</style>
</head>

<body class="wp-singular post-template-default single single-post postid-405 single-format-standard wp-theme-Newspaper wp-child-theme-NPchild machine-arriere-en-avant-les-machines global-block-template-1 single_template_1 td-wpml wpb-js-composer js-comp-ver-8.7.2 vc_responsive td-animation-stack-type0 td-boxed-layout" itemscope="itemscope" itemtype="https://schema.org/WebPage">

        <div class="td-scroll-up"><i class="td-icon-menu-up"></i></div>
    
    <div class="td-menu-background"></div>
<div id="td-mobile-nav">
    <div class="td-mobile-container">
        <!-- mobile menu top section -->
        <div class="td-menu-socials-wrap">
            <!-- socials -->
            <div class="td-menu-socials">
                
        <span class="td-social-icon-wrap">
            <a target="_blank" href="#" title="Facebook">
                <i class="td-icon-font td-icon-facebook"></i>
            </a>
        </span>            </div>
            <!-- close button -->
            <div class="td-mobile-close">
                <a href="#"><i class="td-icon-close-mobile"></i></a>
            </div>
        </div>

        <!-- login section -->
        
        <!-- menu section -->
        <div class="td-mobile-content">
            <div class="menu-menu-principal-container"><ul id="menu-menu-principal" class="td-mobile-main-menu"><li id="menu-item-3587" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-first menu-item-3587"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/">Aped<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
<ul class="sub-menu">
	<li id="menu-item-3592" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-3592"><a href="https://www.skolo.org/qui-sommes-nous/">Qui sommes nous?</a></li>
	<li id="menu-item-3615" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-3615"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/textes-de-base/">Textes de base</a></li>
	<li id="menu-item-3616" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-3616"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/publications/">Publications de l&rsquo;Aped</a></li>
	<li id="menu-item-8497" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-8497"><a href="https://www.skolo.org/contact/">Contact</a></li>
	<li id="menu-item-8295" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8295"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/participer/">Participer</a></li>
	<li id="menu-item-4819" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4819"><a href="https://www.skolo.org/evenement/">Activités</a></li>
	<li id="menu-item-4142" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-4142"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/amis-et-partenaires/">Amis et partenaires<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
	<ul class="sub-menu">
		<li id="menu-item-4844" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-4844"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/amis-et-partenaires/plateforme-contre-lechec-scolaire/">Plateforme contre l’échec scolaire</a></li>
		<li id="menu-item-4845" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-4845"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/amis-et-partenaires/tac-tae/">Tout autre chose &amp; Tout autre école</a></li>
	</ul>
</li>
</ul>
</li>
<li id="menu-item-6503" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-6503"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/">Dossiers<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
<ul class="sub-menu">
	<li id="menu-item-6498" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-6498"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/lecole-inegale/">L&rsquo;école inégale : ce que PISA nous apprend</a></li>
	<li id="menu-item-23270" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-23270"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/que-fait-le-niveau/">Le niveau baisse ?</a></li>
	<li id="menu-item-6624" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-6624"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/le-pacte-dexcellence/">Le « Pacte d’Excellence »</a></li>
	<li id="menu-item-8099" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-8099"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/star-effet-du-nombre-deleves-par-classe/">STAR : effet du nombre d’élèves par classe</a></li>
	<li id="menu-item-6599" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-6599"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/quont-ils-appris-a-lecole/">Enquêtes : qu&rsquo;ont-ils appris à l&rsquo;école ?</a></li>
	<li id="menu-item-6499" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-6499"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/approche-par-competences/">L&rsquo;approche par compétences</a></li>
	<li id="menu-item-7746" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-7746"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/marchandisation-de-lenseignement/">Marchandisation de l’enseignement</a></li>
	<li id="menu-item-8908" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-8908"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/lexique-de-pedagogie/">Lexique de pédagogie</a></li>
	<li id="menu-item-17448" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-17448"><a href="https://www.skolo.org/themes/">Autres sujets</a></li>
</ul>
</li>
<li id="menu-item-6832" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-6832"><a href="https://www.skolo.org/themes/">Thèmes<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
<ul class="sub-menu">
	<li id="menu-item-8604" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-8604"><a href="https://www.skolo.org/themes/reflexions-generales-sur-leducation/">Réflexions générales sur l’éducation<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
	<ul class="sub-menu">
		<li id="menu-item-8624" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8624"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/reflexions-generales-sur-lenseignement-et-les-savoirs/critique-ecole/">Critique de l&rsquo;école</a></li>
		<li id="menu-item-8625" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8625"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/reflexions-generales-sur-lenseignement-et-les-savoirs/marchandisation-2/">Marchandisation</a></li>
		<li id="menu-item-8626" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8626"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/reflexions-generales-sur-lenseignement-et-les-savoirs/changer-lecole/">Changer l&rsquo;école</a></li>
	</ul>
</li>
	<li id="menu-item-8505" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8505"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/histoire-de-lenseignement/">Histoire de l&rsquo;enseignement</a></li>
	<li id="menu-item-8605" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-8605"><a href="https://www.skolo.org/themes/classement-par-fonctions-de-lenseignement/">Classement par fonctions de l’enseignement<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
	<ul class="sub-menu">
		<li id="menu-item-8627" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8627"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/education-et-socialisation/">Eduquer et socialiser</a></li>
		<li id="menu-item-8628" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8628"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/tous-employables/">Former le travailleur</a></li>
		<li id="menu-item-8629" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category current-post-ancestor current-menu-parent current-post-parent menu-item-8629"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/former-le-consommateur/">Former le consommateur</a></li>
		<li id="menu-item-8630" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8630"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/marche-de-leducation/">Marché de l&rsquo;enseignement</a></li>
		<li id="menu-item-8631" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8631"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/lecole-inegale/">Sélectionner et hiérarchiser</a></li>
		<li id="menu-item-8632" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8632"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/2-4-endoctrinement-ideologique/">Endoctriner le citoyen</a></li>
		<li id="menu-item-8633" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8633"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/citoyens-critiques/">Citoyenneté critique</a></li>
	</ul>
</li>
	<li id="menu-item-8603" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-8603"><a href="https://www.skolo.org/themes/systeme-educatif-organisation-et-fonctionnement/">Système éducatif : organisation et fonctionnement<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
	<ul class="sub-menu">
		<li id="menu-item-8634" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8634"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/quas-tu-appris/">Contenus et programmes</a></li>
		<li id="menu-item-8635" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-8635"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/financement-et-encadrement/">Financement et encadrement<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
		<ul class="sub-menu">
			<li id="menu-item-8658" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8658"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/financement-et-encadrement/cout-pour-les-parents/">Coût et gratuité de l&rsquo;enseignement</a></li>
		</ul>
</li>
		<li id="menu-item-8636" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-8636"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/equite-et-efficacite/">Equité et efficacité<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
		<ul class="sub-menu">
			<li id="menu-item-8659" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8659"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/equite-et-efficacite/equite-de-lenseignement/">Inégalités</a></li>
			<li id="menu-item-8660" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8660"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/equite-et-efficacite/echec-scolaire-redoublement/">Echec scolaire, redoublement</a></li>
		</ul>
</li>
		<li id="menu-item-8637" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8637"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/filiarisation/">Filiarisation</a></li>
		<li id="menu-item-8638" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-8638"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/marches-scolaires/">Quasi-marché scolaire<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
		<ul class="sub-menu">
			<li id="menu-item-8662" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8662"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/marches-scolaires/inscriptions/">Inscriptions</a></li>
			<li id="menu-item-8661" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8661"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/marches-scolaires/financement-des-reseaux/">Réseaux</a></li>
			<li id="menu-item-8663" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8663"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/marches-scolaires/privatisation/">Privatisation</a></li>
		</ul>
</li>
		<li id="menu-item-8639" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8639"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/pilotage-et-evaluation/">Pilotage et évaluation</a></li>
		<li id="menu-item-8640" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-8640"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/acteurs-de-lecole/">Acteurs de l&rsquo;école<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
		<ul class="sub-menu">
			<li id="menu-item-8664" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8664"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/acteurs-de-lecole/profession-enseignant/">Profession enseignant</a></li>
			<li id="menu-item-8665" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8665"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/acteurs-de-lecole/eleves/">Elèves</a></li>
			<li id="menu-item-8666" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8666"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/acteurs-de-lecole/parents/">Parents</a></li>
		</ul>
</li>
	</ul>
</li>
	<li id="menu-item-8602" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-8602"><a href="https://www.skolo.org/themes/pedagogies-pratiques-didactiques/">Pédagogies, pratiques, didactiques…<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
	<ul class="sub-menu">
		<li id="menu-item-8646" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8646"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/pedagogie/tous-capables/">Tous capables</a></li>
		<li id="menu-item-8647" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8647"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/pedagogie/construire-les-savoirs/">Construire les savoirs</a></li>
		<li id="menu-item-8648" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8648"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/pedagogie/approche-par-competences/">Approche par compétences</a></li>
		<li id="menu-item-8649" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8649"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/pedagogie/tice/">TICE</a></li>
		<li id="menu-item-8650" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8650"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/pedagogie/evaluation-et-certification/">Evaluation et certification</a></li>
		<li id="menu-item-8651" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8651"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/pedagogie/vivre-a-lecole/">Vivre à l&rsquo;école</a></li>
	</ul>
</li>
	<li id="menu-item-8585" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-8585"><a href="https://www.skolo.org/themes/classement-geographique/">Classement géographique<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
	<ul class="sub-menu">
		<li id="menu-item-8641" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-8641"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/belgique/">Belgique<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
		<ul class="sub-menu">
			<li id="menu-item-8643" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8643"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/belgique/communaute-francaise-federation-w-b/">Fédération W-B</a></li>
			<li id="menu-item-8644" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8644"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/belgique/communaute-flamande/">Communauté flamande</a></li>
			<li id="menu-item-8645" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8645"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/belgique/bruxelles/">Bruxelles</a></li>
		</ul>
</li>
		<li id="menu-item-8642" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-8642"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/europe/">Europe<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
		<ul class="sub-menu">
			<li id="menu-item-8652" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8652"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/europe/union-europeenne/">Union européenne</a></li>
			<li id="menu-item-8653" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8653"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/europe/france/">France</a></li>
			<li id="menu-item-8654" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8654"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/europe/finlande/">Pays scandinaves</a></li>
		</ul>
</li>
		<li id="menu-item-8655" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-8655"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/ocde/">Zone OCDE<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
		<ul class="sub-menu">
			<li id="menu-item-8656" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8656"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/ocde/etats-unis/">Etats-Unis</a></li>
			<li id="menu-item-8657" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8657"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/ocde/canada/">Canada</a></li>
		</ul>
</li>
		<li id="menu-item-8667" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-8667"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/ailleurs/">Tiers Monde<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
		<ul class="sub-menu">
			<li id="menu-item-8668" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8668"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/afrique/">Afrique</a></li>
			<li id="menu-item-8669" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8669"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/moyen-orient/">Moyen Orient</a></li>
			<li id="menu-item-8670" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8670"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/ailleurs/cuba/">Cuba</a></li>
		</ul>
</li>
	</ul>
</li>
	<li id="menu-item-8589" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-8589"><a href="https://www.skolo.org/themes/classement-par-disciplines/">Classement par disciplines<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
	<ul class="sub-menu">
		<li id="menu-item-8671" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8671"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/histoire/">Histoire</a></li>
		<li id="menu-item-8672" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8672"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/sciences-economiques-et-sociales/">Sciences économiques et sociales</a></li>
		<li id="menu-item-8673" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8673"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/sciences/">Sciences</a></li>
		<li id="menu-item-8674" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8674"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/mathematiques/">Mathématiques</a></li>
		<li id="menu-item-8675" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8675"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/technologies/">Technologies</a></li>
		<li id="menu-item-8676" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-8676"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/langues/">Langues<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
		<ul class="sub-menu">
			<li id="menu-item-8677" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8677"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/langues/langue-de-scolarisation/">Langue de scolarisation</a></li>
			<li id="menu-item-8678" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-8678"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/langues/langues-etrangeres/">Langues étrangères</a></li>
		</ul>
</li>
	</ul>
</li>
	<li id="menu-item-8592" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-8592"><a href="https://www.skolo.org/themes/classement-par-niveau-et-type-denseignement/">Classement par niveau et type d’enseignement<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
	<ul class="sub-menu">
		<li id="menu-item-9200" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-9200"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-niveau-et-type/fondamental/">Fondamental</a></li>
		<li id="menu-item-9201" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-9201"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-niveau-et-type/secondaire/">Secondaire</a></li>
		<li id="menu-item-9197" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-9197"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-niveau-et-type/qualifiant/">Qualifiant</a></li>
		<li id="menu-item-9198" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-9198"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-niveau-et-type/enseignement-superieur/">Enseignement supérieur<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
		<ul class="sub-menu">
			<li id="menu-item-9202" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-9202"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-niveau-et-type/enseignement-superieur/formation-pedagogique/">Formation pédagogique</a></li>
		</ul>
</li>
		<li id="menu-item-9199" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-9199"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-niveau-et-type/enseignement-specialise/">Enseignement spécialisé</a></li>
	</ul>
</li>
	<li id="menu-item-8512" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-8512"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/luttes/">Luttes<i class="td-icon-menu-right td-element-after"></i></a>
	<ul class="sub-menu">
		<li id="menu-item-9203" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-9203"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/luttes/syndicalisme-enseignant/">Syndicalisme enseignant</a></li>
		<li id="menu-item-9204" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-9204"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/luttes/luttes-dans-lenseignement/">Luttes dans l&rsquo;enseignement</a></li>
		<li id="menu-item-9205" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-9205"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/luttes/autres-luttes-sociales/">Autres luttes sociales</a></li>
	</ul>
</li>
</ul>
</li>
<li id="menu-item-18504" class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-18504"><a href="https://www.skolo.org/notre-revue/">Notre revue</a></li>
<li id="menu-item-6377" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-rubriques menu-item-6377"><a href="https://www.skolo.org/rubriques/tribune/">Tribunes</a></li>
<li id="menu-item-7749" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-rubriques menu-item-7749"><a href="https://www.skolo.org/rubriques/mediatheque/">Médiathèque</a></li>
<li id="menu-item-6426" class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-rubriques menu-item-6426"><a href="https://www.skolo.org/rubriques/lectures/">Livres</a></li>
<li id="menu-item-wpml-ls-687-fr" class="menu-item wpml-ls-slot-687 wpml-ls-item wpml-ls-item-fr wpml-ls-current-language wpml-ls-menu-item wpml-ls-first-item wpml-ls-last-item menu-item-type-wpml_ls_menu_item menu-item-object-wpml_ls_menu_item menu-item-wpml-ls-687-fr"><a href="https://www.skolo.org/2005/08/14/machine-arriere-en-avant-les-machines/" aria-expanded="false" aria-controls="wpml-ls-submenu-wpml-ls-687-fr" aria-current="page"><span class="wpml-ls-native" lang="fr">Français</span></a></li>
</ul></div>        </div>
    </div>

    <!-- register/login section -->
    </div>    <div class="td-search-background"></div>
<div class="td-search-wrap-mob">
	<div class="td-drop-down-search" aria-labelledby="td-header-search-button">
		<form method="get" class="td-search-form" action="https://www.skolo.org/">
			<!-- close button -->
			<div class="td-search-close">
				<a href="#"><i class="td-icon-close-mobile"></i></a>
			</div>
			<div role="search" class="td-search-input">
				<span>Search</span>
				<input id="td-header-search-mob" type="text" value="" name="s" autocomplete="off" />
			</div>
		</form>
		<div id="td-aj-search-mob"></div>
	</div>
</div>

    <style>
        @media (max-width: 767px) {
            .td-header-desktop-wrap {
                display: none;
            }
        }
        @media (min-width: 767px) {
            .td-header-mobile-wrap {
                display: none;
            }
        }
    </style>
    
    <div id="td-outer-wrap" class="td-theme-wrap">
    
        
            <div class="tdc-header-wrap ">

            <!--
Header style 12
-->


<div class="td-header-wrap td-header-style-12 ">
    
	<div class="td-header-menu-wrap-full td-container-wrap ">
        
        <div class="td-header-menu-wrap td-header-gradient ">
			<div class="td-container td-header-row td-header-main-menu">
				<div id="td-header-menu" role="navigation">
    <div id="td-top-mobile-toggle"><a href="#"><i class="td-icon-font td-icon-mobile"></i></a></div>
    <div class="td-main-menu-logo td-logo-in-menu">
                    <a class="td-main-logo" href="https://www.skolo.org/">
                <img src="http://www.skolo.org/CM/wp-content/uploads/2016/12/logo-APED-r.jpg" alt=""/>
                <span class="td-visual-hidden">Ecole démocratique &#8211; Democratische school</span>
            </a>
            </div>
    <div class="menu-menu-principal-container"><ul id="menu-menu-principal-1" class="sf-menu"><li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children menu-item-first td-menu-item td-normal-menu menu-item-3587"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/">Aped</a>
<ul class="sub-menu">
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-3592"><a href="https://www.skolo.org/qui-sommes-nous/">Qui sommes nous?</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-3615"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/textes-de-base/">Textes de base</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-3616"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/publications/">Publications de l&rsquo;Aped</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-8497"><a href="https://www.skolo.org/contact/">Contact</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8295"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/participer/">Participer</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-4819"><a href="https://www.skolo.org/evenement/">Activités</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-4142"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/amis-et-partenaires/">Amis et partenaires</a>
	<ul class="sub-menu">
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-4844"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/amis-et-partenaires/plateforme-contre-lechec-scolaire/">Plateforme contre l’échec scolaire</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-4845"><a href="https://www.skolo.org/category/aped/amis-et-partenaires/tac-tae/">Tout autre chose &amp; Tout autre école</a></li>
	</ul>
</li>
</ul>
</li>
<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-6503"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/">Dossiers</a>
<ul class="sub-menu">
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-6498"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/lecole-inegale/">L&rsquo;école inégale : ce que PISA nous apprend</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-23270"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/que-fait-le-niveau/">Le niveau baisse ?</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-6624"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/le-pacte-dexcellence/">Le « Pacte d’Excellence »</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-8099"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/star-effet-du-nombre-deleves-par-classe/">STAR : effet du nombre d’élèves par classe</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-6599"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/quont-ils-appris-a-lecole/">Enquêtes : qu&rsquo;ont-ils appris à l&rsquo;école ?</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-6499"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/approche-par-competences/">L&rsquo;approche par compétences</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-7746"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/marchandisation-de-lenseignement/">Marchandisation de l’enseignement</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-8908"><a href="https://www.skolo.org/dossiers/lexique-de-pedagogie/">Lexique de pédagogie</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-17448"><a href="https://www.skolo.org/themes/">Autres sujets</a></li>
</ul>
</li>
<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-6832"><a href="https://www.skolo.org/themes/">Thèmes</a>
<ul class="sub-menu">
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8604"><a href="https://www.skolo.org/themes/reflexions-generales-sur-leducation/">Réflexions générales sur l’éducation</a>
	<ul class="sub-menu">
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8624"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/reflexions-generales-sur-lenseignement-et-les-savoirs/critique-ecole/">Critique de l&rsquo;école</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8625"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/reflexions-generales-sur-lenseignement-et-les-savoirs/marchandisation-2/">Marchandisation</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8626"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/reflexions-generales-sur-lenseignement-et-les-savoirs/changer-lecole/">Changer l&rsquo;école</a></li>
	</ul>
</li>
	<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8505"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/histoire-de-lenseignement/">Histoire de l&rsquo;enseignement</a></li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8605"><a href="https://www.skolo.org/themes/classement-par-fonctions-de-lenseignement/">Classement par fonctions de l’enseignement</a>
	<ul class="sub-menu">
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8627"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/education-et-socialisation/">Eduquer et socialiser</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8628"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/tous-employables/">Former le travailleur</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category current-post-ancestor current-menu-parent current-post-parent td-menu-item td-normal-menu menu-item-8629"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/former-le-consommateur/">Former le consommateur</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8630"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/marche-de-leducation/">Marché de l&rsquo;enseignement</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8631"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/lecole-inegale/">Sélectionner et hiérarchiser</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8632"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/2-4-endoctrinement-ideologique/">Endoctriner le citoyen</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8633"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/citoyens-critiques/">Citoyenneté critique</a></li>
	</ul>
</li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8603"><a href="https://www.skolo.org/themes/systeme-educatif-organisation-et-fonctionnement/">Système éducatif : organisation et fonctionnement</a>
	<ul class="sub-menu">
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8634"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/quas-tu-appris/">Contenus et programmes</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8635"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/financement-et-encadrement/">Financement et encadrement</a>
		<ul class="sub-menu">
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8658"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/financement-et-encadrement/cout-pour-les-parents/">Coût et gratuité de l&rsquo;enseignement</a></li>
		</ul>
</li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8636"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/equite-et-efficacite/">Equité et efficacité</a>
		<ul class="sub-menu">
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8659"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/equite-et-efficacite/equite-de-lenseignement/">Inégalités</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8660"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/equite-et-efficacite/echec-scolaire-redoublement/">Echec scolaire, redoublement</a></li>
		</ul>
</li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8637"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/filiarisation/">Filiarisation</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8638"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/marches-scolaires/">Quasi-marché scolaire</a>
		<ul class="sub-menu">
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8662"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/marches-scolaires/inscriptions/">Inscriptions</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8661"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/marches-scolaires/financement-des-reseaux/">Réseaux</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8663"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/marches-scolaires/privatisation/">Privatisation</a></li>
		</ul>
</li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8639"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/pilotage-et-evaluation/">Pilotage et évaluation</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8640"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/acteurs-de-lecole/">Acteurs de l&rsquo;école</a>
		<ul class="sub-menu">
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8664"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/acteurs-de-lecole/profession-enseignant/">Profession enseignant</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8665"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/acteurs-de-lecole/eleves/">Elèves</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8666"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/acteurs-de-lecole/parents/">Parents</a></li>
		</ul>
</li>
	</ul>
</li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8602"><a href="https://www.skolo.org/themes/pedagogies-pratiques-didactiques/">Pédagogies, pratiques, didactiques…</a>
	<ul class="sub-menu">
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8646"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/pedagogie/tous-capables/">Tous capables</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8647"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/pedagogie/construire-les-savoirs/">Construire les savoirs</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8648"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/pedagogie/approche-par-competences/">Approche par compétences</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8649"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/pedagogie/tice/">TICE</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8650"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/pedagogie/evaluation-et-certification/">Evaluation et certification</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8651"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/pedagogie/vivre-a-lecole/">Vivre à l&rsquo;école</a></li>
	</ul>
</li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8585"><a href="https://www.skolo.org/themes/classement-geographique/">Classement géographique</a>
	<ul class="sub-menu">
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8641"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/belgique/">Belgique</a>
		<ul class="sub-menu">
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8643"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/belgique/communaute-francaise-federation-w-b/">Fédération W-B</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8644"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/belgique/communaute-flamande/">Communauté flamande</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8645"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/belgique/bruxelles/">Bruxelles</a></li>
		</ul>
</li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8642"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/europe/">Europe</a>
		<ul class="sub-menu">
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8652"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/europe/union-europeenne/">Union européenne</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8653"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/europe/france/">France</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8654"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/europe/finlande/">Pays scandinaves</a></li>
		</ul>
</li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8655"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/ocde/">Zone OCDE</a>
		<ul class="sub-menu">
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8656"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/ocde/etats-unis/">Etats-Unis</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8657"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/ocde/canada/">Canada</a></li>
		</ul>
</li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8667"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/ailleurs/">Tiers Monde</a>
		<ul class="sub-menu">
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8668"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/afrique/">Afrique</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8669"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/moyen-orient/">Moyen Orient</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8670"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-geographique/ailleurs/cuba/">Cuba</a></li>
		</ul>
</li>
	</ul>
</li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8589"><a href="https://www.skolo.org/themes/classement-par-disciplines/">Classement par disciplines</a>
	<ul class="sub-menu">
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8671"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/histoire/">Histoire</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8672"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/sciences-economiques-et-sociales/">Sciences économiques et sociales</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8673"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/sciences/">Sciences</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8674"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/mathematiques/">Mathématiques</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8675"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/technologies/">Technologies</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8676"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/langues/">Langues</a>
		<ul class="sub-menu">
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8677"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/langues/langue-de-scolarisation/">Langue de scolarisation</a></li>
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-8678"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-disciplines/langues/langues-etrangeres/">Langues étrangères</a></li>
		</ul>
</li>
	</ul>
</li>
	<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8592"><a href="https://www.skolo.org/themes/classement-par-niveau-et-type-denseignement/">Classement par niveau et type d’enseignement</a>
	<ul class="sub-menu">
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-9200"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-niveau-et-type/fondamental/">Fondamental</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-9201"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-niveau-et-type/secondaire/">Secondaire</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-9197"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-niveau-et-type/qualifiant/">Qualifiant</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-9198"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-niveau-et-type/enseignement-superieur/">Enseignement supérieur</a>
		<ul class="sub-menu">
			<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-9202"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-niveau-et-type/enseignement-superieur/formation-pedagogique/">Formation pédagogique</a></li>
		</ul>
</li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-9199"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/classement-par-niveau-et-type/enseignement-specialise/">Enseignement spécialisé</a></li>
	</ul>
</li>
	<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category menu-item-has-children td-menu-item td-normal-menu menu-item-8512"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/luttes/">Luttes</a>
	<ul class="sub-menu">
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-9203"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/luttes/syndicalisme-enseignant/">Syndicalisme enseignant</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-9204"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/luttes/luttes-dans-lenseignement/">Luttes dans l&rsquo;enseignement</a></li>
		<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-category td-menu-item td-normal-menu menu-item-9205"><a href="https://www.skolo.org/category/themes/luttes/autres-luttes-sociales/">Autres luttes sociales</a></li>
	</ul>
</li>
</ul>
</li>
<li class="menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page td-menu-item td-normal-menu menu-item-18504"><a href="https://www.skolo.org/notre-revue/">Notre revue</a></li>
<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-rubriques td-menu-item td-normal-menu menu-item-6377"><a href="https://www.skolo.org/rubriques/tribune/">Tribunes</a></li>
<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-rubriques td-menu-item td-normal-menu menu-item-7749"><a href="https://www.skolo.org/rubriques/mediatheque/">Médiathèque</a></li>
<li class="menu-item menu-item-type-taxonomy menu-item-object-rubriques td-menu-item td-normal-menu menu-item-6426"><a href="https://www.skolo.org/rubriques/lectures/">Livres</a></li>
<li class="menu-item wpml-ls-slot-687 wpml-ls-item wpml-ls-item-fr wpml-ls-current-language wpml-ls-menu-item wpml-ls-first-item wpml-ls-last-item menu-item-type-wpml_ls_menu_item menu-item-object-wpml_ls_menu_item td-menu-item td-normal-menu menu-item-wpml-ls-687-fr"><a href="https://www.skolo.org/2005/08/14/machine-arriere-en-avant-les-machines/" aria-expanded="false" aria-controls="wpml-ls-submenu-wpml-ls-687-fr" aria-current="page"><span class="wpml-ls-native" lang="fr">Français</span></a></li>
</ul></div></div>


    <div class="header-search-wrap">
        <div class="td-search-btns-wrap">
            <a id="td-header-search-button" href="#" role="button" class="dropdown-toggle " data-toggle="dropdown"><i class="td-icon-search"></i></a>
            <a id="td-header-search-button-mob" href="#" class="dropdown-toggle " data-toggle="dropdown"><i class="td-icon-search"></i></a>
        </div>

        <div class="td-drop-down-search" aria-labelledby="td-header-search-button">
            <form method="get" class="td-search-form" action="https://www.skolo.org/">
                <div role="search" class="td-head-form-search-wrap">
                    <input id="td-header-search" type="text" value="" name="s" autocomplete="off" /><input class="wpb_button wpb_btn-inverse btn" type="submit" id="td-header-search-top" value="Search" />
                </div>
            </form>
            <div id="td-aj-search"></div>
        </div>
    </div>
			</div>
		</div>
	</div>

	<div class="td-header-top-menu-full td-container-wrap ">
		<div class="td-container td-header-row td-header-top-menu">
            <!-- LOGIN MODAL -->
		</div>
	</div>

    </div>
            </div>

            
<div class="td-main-content-wrap td-container-wrap">

    <div class="td-container td-post-template-1 ">
        <div class="td-crumb-container"><div class="entry-crumbs"><span><a title="" class="entry-crumb" href="https://www.skolo.org/">Home</a></span> <i class="td-icon-right td-bread-sep"></i> <span><a title="View all posts in Geografische classificatie" class="entry-crumb" href="https://www.skolo.org/nl/category/themas/geografische-classificatie/">Geografische classificatie</a></span> <i class="td-icon-right td-bread-sep"></i> <span><a title="View all posts in België" class="entry-crumb" href="https://www.skolo.org/nl/category/themas/geografische-classificatie/belgie/">België</a></span> <i class="td-icon-right td-bread-sep td-bred-no-url-last"></i> <span class="td-bred-no-url-last">Machine arrière&#8230; en avant les machines !</span></div></div>
        <div class="td-pb-row">
                                    <div class="td-pb-span8 td-main-content" role="main">
                            <div class="td-ss-main-content">
                                

    <article id="post-405" class="post-405 post type-post status-publish format-standard hentry category-belgie category-former-le-consommateur tag-ideologie" itemscope itemtype="https://schema.org/Article">
        <div class="td-post-header">

            <ul class="td-category"><li class="entry-category"><a  href="https://www.skolo.org/nl/category/themas/geografische-classificatie/belgie/">België</a></li><li class="entry-category"><a  href="https://www.skolo.org/category/themes/fonctions-de-lenseignement/former-le-consommateur/">Former le consommateur</a></li></ul>
            <header class="td-post-title">
                <h1 class="entry-title">Machine arrière&#8230; en avant les machines !</h1>

                

                <div class="td-module-meta-info">
                    <div class="td-post-author-name"><div class="td-author-by">By</div> <a href="https://www.skolo.org/author/bernardlegros/">Bernard Legros</a><div class="td-author-line"> - </div> </div>                    <span class="td-post-date td-post-date-no-dot"><time class="entry-date updated td-module-date" datetime="2005-08-14T21:54:15+00:00" >14 août 2005</time></span>                                                        </div>

            </header>


        </div>

        

        <div class="td-post-content">
            <div class="td-featured-image-rec">

                        </div>

            <p class="post_excerpt">Depuis plusieurs mois, la Ministre-Présidente de la Communauté française, Marie Arena, semble tiraillée entre les devoirs de sa fonction et les pressions multiples qu&rsquo;elle doit certainement subir, supposées venir entre autres des lobbyistes du secteur privé qui pullulent à Bruxelles. Des signes montrent qu&rsquo;à présent la balance penche dangereusement en faveur de ces derniers. Cela suivrait-il une certaine logique ? Le 1er mai dernier au Grand Hornu, Elio Di Rupo n&rsquo;a-t-il pas, lors d&rsquo;un vibrant hommage aux ministres socialistes en place dans les différents gouvernements, précisé que &#8211; je cite de mémoire &#8211; « Marie [Arena] fait tout ce qu&rsquo;elle peut pour adapter l&rsquo;école aux exigences du monde contemporain » ? Bel aveu fleurant la real politik, ambigu à souhait (quelles exigences ? Posées par qui ? De quel « monde contemporain » parle-t-on ?). Voilà qui incitera les associations à rester plus que jamais sur leurs gardes&#8230;</p>
<p>En novembre 2004, dans le cadre du « Plan alimentation saine », la décision d&rsquo;Arena d&rsquo;interdire les distributeurs de sodas et de sucreries dans les écoles de la Communauté française avait été accueillie avec soulagement par plusieurs associations (entre autres la Fondation pour la santé dentaire, RAP(1), le CRIOC(2), ReAJC(3) et l&rsquo;APED). Hélas, le 22 juillet dernier, celles-ci déchantaient : la Ministre-Présidente renonçait à sa mesure ! Raison invoquée, devant les caméras du JT de la RTBF : « Pour ne pas braquer les différents partenaires par une interdiction »&#8230; au risque, par ailleurs, de « braquer » quantité d&rsquo;autres citoyens, des parents, des mouvements associatifs ! Ce revirement serait le résultat d&rsquo;une concertation avec des partenaires, qui se comptent parmi certains diététiciens(4), des pédiatres, des enseignants, des élèves&#8230; et très probablement aussi des délégués commerciaux d&rsquo;entreprises. Et où sont les dentistes ? Comme l&rsquo;explique Michel Devriese, coordinateur de la Fondation pour la santé dentaire, « les dentistes n&rsquo;ont pas été consultés. Les experts dans la prise en charge de l&rsquo;obésité non plus. On aimerait d&rsquo;ailleurs connaître la liste des experts soi-disant consultés, car nombreux sont les professionnels de la santé, diététiciens et parents qui ne comprennent pas la marche arrière de la Ministre. Test-Achats et des spécialistes de l&rsquo;obésité n&rsquo;ont pas manqué de dénoncer cette volte-face de la Ministre au JT de la RTBF. Quel manque de cohérence dans le chef du Gouvernement de la Communauté française ! ».</p>
<p>Marie Arena invite désormais les écoles à « modifier leurs pratiques en matière d&rsquo;offre d&rsquo;en-cas (alimentaires et boisson) »(5). A nouveau ce mode suggestif, cette exhortation à la « bonne conduite » déjà entendus à propos du risque d&rsquo;intrusion publicitaire dans les écoles. Certes, on ne peut qu&rsquo;approuver en soi toute démarche d&rsquo;information, de sensibilisation, d&rsquo;incitation et de prévention. Mais s&rsquo;en tenir là est insuffisant. Pour être pleinement cohérent, un renforcement législatif est également indispensable. Dans notre cas, les élèves et les enseignants seront à nouveau placés dans une contradiction difficilement gérable : de la prévention au décodage de la pub, à la surconsommation et aux problèmes de santé (surcharge pondérale, caries) faite à proximité d&rsquo;un distributeur&#8230; Il y a des travaux pratiques dont on se passerait bien ! Le théoricien de la communication Paul Watzlawick aurait identifié cette situation comme une injonction paradoxale, exemplative d&rsquo;une pathologie de la communication, hélas, très courante, que l&rsquo;on pourrait exprimer ici de la manière suivante : « nous vous mettons officiellement en garde contre les inconvénients liés à la consommation du contenu des distributeurs (boissons sucrées, confiserie) ; en même temps, vous êtes libres de &#8211; et même implicitement invités à &#8211; utiliser la machine qui vous tape dans l&rsquo;œil par sa lumière et ses couleurs&#8230; ». Variation sur le thème du « mal nécessaire » ? Comment un jeune, et a fortiori un enfant, peut-il sortir de ce piège ? Certes pas en méta-communiquant. Alors, ce ne peut être qu&rsquo;en ne tenant pas compte d&rsquo;un des deux messages. Lequel risque-t-il de prendre le pas sur l&rsquo;autre? Contradiction, dialectique nuisible, incohérence, hypocrisie&#8230; Il est vrai que les lois de la communication, issues du remarquable travail de l&rsquo;école de Palo Alto dans les années &rsquo;60, n&rsquo;ont jamais été mises au programme des écoles par aucun ministre de l&rsquo;enseignement.</p>
<p>Puisque les machines resteront in situ, le débat sur le contenu des 24.200 « distributeurs scolaires » reste à l&rsquo;ordre du jour. Remplacer les sodas et les sucreries par de l&rsquo;eau, des jus de fruits « naturels » ou encore des céréales a été proposé par Marie Arena. Encore des demi-mesures qui préservent l&rsquo;essentiel : non pas la santé des enfants avant tout, mais les possibilités de rentrée financière pour les établissements, et au-delà, de profit pour les entreprises (pour la plupart multinationales, précisons-le).</p>
<p>Si le « Plan alimentation saine » contient des propositions intéressantes (comme la revalorisation des cantines), cette reculade sur l&rsquo;interdiction des distributeurs est regrettable sur au moins cinq points : 1. la santé des jeunes : une proportion de plus en plus large de la population scolaire est menacée par les caries dentaires et l&rsquo;obésité (+ 17% en vingt ans). Le (maigre) gain financier pour les écoles sera largement annulé ailleurs par les dépenses de santé conséquentes ; 2. l&rsquo;exposition des jeunes à la publicité : chaque distributeur fonctionne aussi comme un support publicitaire, ce qui met sa présence en porte-à-faux avec l&rsquo;article 41 du Pacte scolaire qui interdit toute activité commerciale dans les écoles ; 3. la discrimination sociale : ce sont à nouveau les enfants issus des classes défavorisées qui vont pâtir les premiers du maintien des distributeurs ; 4. le financement des écoles : habituer les économats à cette rentrée d&rsquo;argent, minime mais facile, les liera encore un peu plus au partenariat avec le privé(6) ; 5. la protection de l&rsquo;environnement : la cannette est une nuisance sur le plan écologique ; des énergies fossiles sont stupidement dilapidées pour produire un objet de métal d&rsquo;une durée de vie excessivement courte. Bien qu&rsquo;elle soit recyclable, n&rsquo;oublions pas que le meilleur déchet est celui qui n&rsquo;est pas produit. Sur ce plan, les fontaines d&rsquo;eau représentent une avancée significative et auraient une valeur paradigmatique pour la revitalisation d&rsquo;une conscience écologique.</p>
<p>Pourtant, plusieurs propositions alternatives ont été mises sur la table. Entre autres, « Sourire pour tous », opération initiée par l&rsquo;ancien Ministre Rudy Demotte, qui a permis à une équipe de dentistes bénévoles de la Fondation pour la santé dentaire de rendre compte des habitudes alimentaires des enfants dans plusieurs écoles. Egalement, la décision de la Ville de Bruxelles, via l&rsquo;échevine Faouzia Hariche, de retirer les distributeurs de ses écoles maternelles et primaire en janvier 2005, et de les remplacer progressivement par des fontaines à eau. Sans parler des prises de position des associations RéAJC, CRIOC et RAP allant également dans ce sens.</p>
<p>Le courage politique, le souci de l&rsquo;intérêt collectif, la clairvoyance et la cohérence, c&rsquo;est pour quand ? Un débat parlementaire est en vue à la rentrée. Plus loin, en 2007, une commission de contrôle devrait &#8211; enfin ! &#8211; se soucier de la présence des activités commerciales dans les écoles. En 2005 s&rsquo;ouvrent « la Décennie de l&rsquo;Education au Développement Durable », proclamée par les Nations unies, ainsi que « l&rsquo;Année européenne de la citoyenneté par l&rsquo;éducation », proclamée le Conseil de l&rsquo;Europe. Va-t-on saisir l&rsquo;occasion pour transformer ces appels institutionnels en force réelle de changement ?</p>
<p>(1) <a href="http://www.antipub.be/">Résistance à l&rsquo;Agression Publicitaire, collectif</a>.</p>
<p>(2) <a href="http://www.oivo-crioc.org/fr/">Centre de Recherche et d&rsquo;Information des Organisations de Consommateurs</a>.</p>
<p>(3) <a href="http://www.reajc.be/">Réseau-Association des Jeunes Consommateurs</a>.</p>
<p>(4) Comme Serge Pieters, favorable au maintien des distributeurs, au motif de « ne pas diaboliser ces produits sous peine d&rsquo;alimenter l&rsquo;attrait pour l&rsquo;interdit » (Le Soir, 23/24 juillet 2005). Cette vieille ficelle rhétorique marche toujours&#8230;</p>
<p>(5) Ibidem.</p>
<p>(6) Le branché « PPP » ou P3 (partenariat public-privé), d&rsquo;ailleurs très prisé par la Ministre Fonck pour des actions d&rsquo;« éducation » dans les écoles. Affaire à suivre&#8230;</p>
        </div>


        <footer>
                        
            <div class="td-post-source-tags">
                                <ul class="td-tags td-post-small-box clearfix"><li><span>TAGS</span></li><li><a href="https://www.skolo.org/tag/ideologie/">Idéologie</a></li></ul>            </div>

            <div class="td-post-sharing-bottom"><div class="td-post-sharing-classic"><iframe frameBorder="0" src="https://www.facebook.com/plugins/like.php?href=https://www.skolo.org/2005/08/14/machine-arriere-en-avant-les-machines/&amp;layout=button_count&amp;show_faces=false&amp;width=105&amp;action=like&amp;colorscheme=light&amp;height=21" style="border:none; overflow:hidden; width:105px; height:21px; background-color:transparent;"></iframe></div></div>                        <div class="author-box-wrap"><a href="https://www.skolo.org/author/bernardlegros/"><img alt='' src='https://secure.gravatar.com/avatar/14cdf1942c3704e69eaa7b48b2ac23186a6997e95f7145c5a89d768b3ebba57c?s=96&#038;d=identicon&#038;r=g' srcset='https://secure.gravatar.com/avatar/14cdf1942c3704e69eaa7b48b2ac23186a6997e95f7145c5a89d768b3ebba57c?s=192&#038;d=identicon&#038;r=g 2x' class='avatar avatar-96 photo' height='96' width='96' decoding='async'/></a><div class="desc"><div class="td-author-name vcard author"><span class="fn"><a href="https://www.skolo.org/author/bernardlegros/">Bernard Legros</a></span></div><div class="td-author-description"></div><div class="td-author-social"></div><div class="clearfix"></div></div></div>	        <span class="td-page-meta" itemprop="author" itemscope itemtype="https://schema.org/Person"><meta itemprop="name" content="Bernard Legros"></span><meta itemprop="datePublished" content="2005-08-14T21:54:15+00:00"><meta itemprop="dateModified" content="2017-01-10T16:00:08+01:00"><meta itemscope itemprop="mainEntityOfPage" itemType="https://schema.org/WebPage" itemid="https://www.skolo.org/2005/08/14/machine-arriere-en-avant-les-machines/"/><span class="td-page-meta" itemprop="publisher" itemscope itemtype="https://schema.org/Organization"><span class="td-page-meta" itemprop="logo" itemscope itemtype="https://schema.org/ImageObject"><meta itemprop="url" content="http://www.skolo.org/CM/wp-content/uploads/2016/12/logo-APED-r-300x99.jpg"></span><meta itemprop="name" content="Ecole démocratique - Democratische school"></span><meta itemprop="headline " content="Machine arrière... en avant les machines !"><span class="td-page-meta" itemprop="image" itemscope itemtype="https://schema.org/ImageObject"><meta itemprop="url" content="https://www.skolo.org/CM/wp-content/themes/Newspaper/images/no-thumb/td_meta_replacement.png"><meta itemprop="width" content="1068"><meta itemprop="height" content="580"></span>        </footer>

    </article> <!-- /.post -->

    <div class="td_block_wrap td_block_related_posts td_uid_3_69bd29b5584eb_rand td_with_ajax_pagination td-pb-border-top td_block_template_1"  data-td-block-uid="td_uid_3_69bd29b5584eb" ><script>var block_td_uid_3_69bd29b5584eb = new tdBlock();
block_td_uid_3_69bd29b5584eb.id = "td_uid_3_69bd29b5584eb";
block_td_uid_3_69bd29b5584eb.atts = '{"limit":6,"ajax_pagination":"next_prev","live_filter":"cur_post_same_tags","td_ajax_filter_type":"td_custom_related","class":"td_uid_3_69bd29b5584eb_rand","td_column_number":3,"live_filter_cur_post_id":405,"live_filter_cur_post_author":"7","block_template_id":"","header_color":"","ajax_pagination_infinite_stop":"","offset":"","td_ajax_preloading":"","td_filter_default_txt":"","td_ajax_filter_ids":"","el_class":"","color_preset":"","border_top":"","css":"","tdc_css":"","tdc_css_class":"td_uid_3_69bd29b5584eb_rand","tdc_css_class_style":"td_uid_3_69bd29b5584eb_rand_style"}';
block_td_uid_3_69bd29b5584eb.td_column_number = "3";
block_td_uid_3_69bd29b5584eb.block_type = "td_block_related_posts";
block_td_uid_3_69bd29b5584eb.post_count = "6";
block_td_uid_3_69bd29b5584eb.found_posts = "49";
block_td_uid_3_69bd29b5584eb.header_color = "";
block_td_uid_3_69bd29b5584eb.ajax_pagination_infinite_stop = "";
block_td_uid_3_69bd29b5584eb.max_num_pages = "9";
tdBlocksArray.push(block_td_uid_3_69bd29b5584eb);
</script><h4 class="td-related-title td-block-title"><a id="td_uid_4_69bd29b55adeb" class="td-related-left td-cur-simple-item" data-td_filter_value="" data-td_block_id="td_uid_3_69bd29b5584eb" href="#">RELATED ARTICLES</a><a id="td_uid_5_69bd29b55adf0" class="td-related-right" data-td_filter_value="td_related_more_from_author" data-td_block_id="td_uid_3_69bd29b5584eb" href="#">MORE FROM AUTHOR</a></h4><div id=td_uid_3_69bd29b5584eb class="td_block_inner">

	<div class="td-related-row">

	<div class="td-related-span4">

        <div class="td_module_related_posts td-animation-stack td_mod_related_posts">
            <div class="td-module-image">
                <div class="td-module-thumb"><a href="https://www.skolo.org/2013/03/08/une-formation-socialement-utile/" rel="bookmark" class="td-image-wrap" title="Une formation socialement utile ?"><img class="entry-thumb" src=""alt="" title="Une formation socialement utile ?" data-type="image_tag" data-img-url="https://www.skolo.org/CM/wp-content/uploads/2013/03/arton1543-218x150.jpg"  width="218" height="150" /></a></div>                <a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/quas-tu-appris/" class="td-post-category">Contenus et programmes</a>            </div>
            <div class="item-details">
                <h3 class="entry-title td-module-title"><a href="https://www.skolo.org/2013/03/08/une-formation-socialement-utile/" rel="bookmark" title="Une formation socialement utile ?">Une formation socialement utile ?</a></h3>            </div>
        </div>
        
	</div> <!-- ./td-related-span4 -->

	<div class="td-related-span4">

        <div class="td_module_related_posts td-animation-stack td_mod_related_posts">
            <div class="td-module-image">
                <div class="td-module-thumb"><a href="https://www.skolo.org/2012/11/15/on-nous-prend-pour-des-pommes/" rel="bookmark" class="td-image-wrap" title="On nous prend pour des pommes"><img class="entry-thumb" src=""alt="" title="On nous prend pour des pommes" data-type="image_tag" data-img-url="https://www.skolo.org/CM/wp-content/uploads/2012/11/arton1496-218x150.jpg"  width="218" height="150" /></a></div>                <a href="https://www.skolo.org/category/themes/reflexions-generales-sur-lenseignement-et-les-savoirs/marchandisation-2/" class="td-post-category">Marchandisation</a>            </div>
            <div class="item-details">
                <h3 class="entry-title td-module-title"><a href="https://www.skolo.org/2012/11/15/on-nous-prend-pour-des-pommes/" rel="bookmark" title="On nous prend pour des pommes">On nous prend pour des pommes</a></h3>            </div>
        </div>
        
	</div> <!-- ./td-related-span4 -->

	<div class="td-related-span4">

        <div class="td_module_related_posts td-animation-stack td_mod_related_posts">
            <div class="td-module-image">
                <div class="td-module-thumb"><a href="https://www.skolo.org/2012/07/16/anatomie-du-capitalisme-de-son-oligarchie-a-ses-travailleurs-pauvres/" rel="bookmark" class="td-image-wrap" title="Anatomie du capitalisme :  de son oligarchie… à ses travailleurs pauvres"><img class="entry-thumb" src=""alt="" title="Anatomie du capitalisme :  de son oligarchie… à ses travailleurs pauvres" data-type="image_tag" data-img-url="https://www.skolo.org/CM/wp-content/uploads/2012/07/arton1479-218x150.gif"  width="218" height="150" /></a></div>                <a href="https://www.skolo.org/category/non-classe/" class="td-post-category">Non classé</a>            </div>
            <div class="item-details">
                <h3 class="entry-title td-module-title"><a href="https://www.skolo.org/2012/07/16/anatomie-du-capitalisme-de-son-oligarchie-a-ses-travailleurs-pauvres/" rel="bookmark" title="Anatomie du capitalisme :  de son oligarchie… à ses travailleurs pauvres">Anatomie du capitalisme :  de son oligarchie… à ses travailleurs pauvres</a></h3>            </div>
        </div>
        
	</div> <!-- ./td-related-span4 --></div><!--./row-fluid-->

	<div class="td-related-row">

	<div class="td-related-span4">

        <div class="td_module_related_posts td-animation-stack td_mod_related_posts">
            <div class="td-module-image">
                <div class="td-module-thumb"><a href="https://www.skolo.org/2012/06/20/w-s-allen-une-petite-ville-nazie/" rel="bookmark" class="td-image-wrap" title="W.S. Allen, Une petite ville nazie"><img class="entry-thumb" src=""alt="" title="W.S. Allen, Une petite ville nazie" data-type="image_tag" data-img-url="https://www.skolo.org/CM/wp-content/uploads/2012/06/arton1467-218x150.jpg"  width="218" height="150" /></a></div>                <a href="https://www.skolo.org/category/themes/luttes/autres-luttes-sociales/" class="td-post-category">Autres luttes sociales</a>            </div>
            <div class="item-details">
                <h3 class="entry-title td-module-title"><a href="https://www.skolo.org/2012/06/20/w-s-allen-une-petite-ville-nazie/" rel="bookmark" title="W.S. Allen, Une petite ville nazie">W.S. Allen, Une petite ville nazie</a></h3>            </div>
        </div>
        
	</div> <!-- ./td-related-span4 -->

	<div class="td-related-span4">

        <div class="td_module_related_posts td-animation-stack td_mod_related_posts">
            <div class="td-module-image">
                <div class="td-module-thumb"><a href="https://www.skolo.org/2012/04/24/eduquer-a-la-dignite-de-penser/" rel="bookmark" class="td-image-wrap" title="Eduquer à la dignité de penser"><img class="entry-thumb" src=""alt="" title="Eduquer à la dignité de penser" data-type="image_tag" data-img-url="https://www.skolo.org/CM/wp-content/uploads/2012/04/arton1430-144x150.jpg"  width="144" height="150" /></a></div>                <a href="https://www.skolo.org/category/themes/systeme-educatif/quas-tu-appris/" class="td-post-category">Contenus et programmes</a>            </div>
            <div class="item-details">
                <h3 class="entry-title td-module-title"><a href="https://www.skolo.org/2012/04/24/eduquer-a-la-dignite-de-penser/" rel="bookmark" title="Eduquer à la dignité de penser">Eduquer à la dignité de penser</a></h3>            </div>
        </div>
        
	</div> <!-- ./td-related-span4 -->

	<div class="td-related-span4">

        <div class="td_module_related_posts td-animation-stack td_mod_related_posts">
            <div class="td-module-image">
                <div class="td-module-thumb"><a href="https://www.skolo.org/2012/04/23/formation-des-enseignants-chantier-defriche-et-apres/" rel="bookmark" class="td-image-wrap" title="Formation des enseignants : chantier défriché. Et après ?"><img class="entry-thumb" src=""alt="" title="Formation des enseignants : chantier défriché. Et après ?" data-type="image_tag" data-img-url="https://www.skolo.org/CM/wp-content/uploads/2012/04/arton1427.jpg"  width="170" height="114" /></a></div>                <a href="https://www.skolo.org/category/themes/reflexions-generales-sur-lenseignement-et-les-savoirs/critique-ecole/" class="td-post-category">Critique de l'école</a>            </div>
            <div class="item-details">
                <h3 class="entry-title td-module-title"><a href="https://www.skolo.org/2012/04/23/formation-des-enseignants-chantier-defriche-et-apres/" rel="bookmark" title="Formation des enseignants : chantier défriché. Et après ?">Formation des enseignants : chantier défriché. Et après ?</a></h3>            </div>
        </div>
        
	</div> <!-- ./td-related-span4 --></div><!--./row-fluid--></div><div class="td-next-prev-wrap"><a href="#" class="td-ajax-prev-page ajax-page-disabled" id="prev-page-td_uid_3_69bd29b5584eb" data-td_block_id="td_uid_3_69bd29b5584eb"><i class="td-icon-font td-icon-menu-left"></i></a><a href="#"  class="td-ajax-next-page" id="next-page-td_uid_3_69bd29b5584eb" data-td_block_id="td_uid_3_69bd29b5584eb"><i class="td-icon-font td-icon-menu-right"></i></a></div></div> <!-- ./block -->
	<div class="comments" id="comments">
        
            <div class="td-comments-title-wrap td_block_template_1">
                <h4 class="td-comments-title block-title"><span>2 COMMENTS</span></h4>
            </div>

		        <ol class="comment-list ">
                            <li class="comment " id="comment-424">
			<article>
	            <footer>
                    <img alt='' src='https://secure.gravatar.com/avatar/71f2ec68132ff45d58e507917e7bce455fec43d723fd16386fcb294b00208ba1?s=50&#038;d=identicon&#038;r=g' srcset='https://secure.gravatar.com/avatar/71f2ec68132ff45d58e507917e7bce455fec43d723fd16386fcb294b00208ba1?s=100&#038;d=identicon&#038;r=g 2x' class='avatar avatar-50 photo' height='50' width='50' decoding='async'/>                    <cite>véronique Tellier</cite>

                    <a class="comment-link" href="#comment-424">
                        <time pubdate="1124977230">25 août 2005 at 14 h 40 min</time>
                    </a>

                                        
                </footer>

                <div class="comment-content">
                    <p><strong>> Machine arrière&#8230; en avant les machines !</strong><br />bravo Monsieur, avez-vous envoyé cet article aux journaux? à la ligue des familles?</p>
                </div>

	            <div class="comment-meta" id="comment-424">
                                    </div>
            </article>
    <ul class="children">
        <li class="comment " id="comment-426">
			<article>
	            <footer>
                    <img alt='' src='https://secure.gravatar.com/avatar/?s=50&#038;d=identicon&#038;r=g' srcset='https://secure.gravatar.com/avatar/?s=100&#038;d=identicon&#038;r=g 2x' class='avatar avatar-50 photo avatar-default' height='50' width='50' decoding='async'/>                    <cite>Anonyme</cite>

                    <a class="comment-link" href="#comment-426">
                        <time pubdate="1125062106">26 août 2005 at 14 h 15 min</time>
                    </a>

                                        
                </footer>

                <div class="comment-content">
                    <p><strong>> Machine arrière&#8230; en avant les machines !</strong><br />Merci pour votre soutien. Sous forme résumée, l&rsquo;article fera bientôt l&rsquo;objet d&rsquo;un communiqué de presse commun APED/RAP, la presse le recevra.</p>
<p>Cordialement,</p>
<p>B.L.</p>
                </div>

	            <div class="comment-meta" id="comment-426">
                                    </div>
            </article>
    </li><!-- #comment-## -->
</ul><!-- .children -->
</li><!-- #comment-## -->
                </ol>
                <div class="comment-pagination">
                                                        </div>

            	            <p class="td-pb-padding-side">Comments are closed.</p>
	            </div> <!-- /.content -->
                            </div>
                        </div>
                        <div class="td-pb-span4 td-main-sidebar" role="complementary">
                            <div class="td-ss-main-sidebar">
                                <aside class="td_block_template_1 widget widget_tag_cloud"><h4 class="block-title"><span>Étiquettes</span></h4><div class="tagcloud"><a href="https://www.skolo.org/tag/academie-francaise/" class="tag-cloud-link tag-link-1078 tag-link-position-1" style="font-size: 8pt;" aria-label="Académie Française (1 élément)">Académie Française</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/anne-morelli-2/" class="tag-cloud-link tag-link-1996 tag-link-position-2" style="font-size: 12.765957446809pt;" aria-label="Anne Morelli (5 éléments)">Anne Morelli</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/aristote/" class="tag-cloud-link tag-link-1997 tag-link-position-3" style="font-size: 8pt;" aria-label="Aristote (1 élément)">Aristote</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/belgique/" class="tag-cloud-link tag-link-1685 tag-link-position-4" style="font-size: 14.950354609929pt;" aria-label="Belgique (9 éléments)">Belgique</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/brighelli/" class="tag-cloud-link tag-link-1797 tag-link-position-5" style="font-size: 8pt;" aria-label="Brighelli (1 élément)">Brighelli</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/cge/" class="tag-cloud-link tag-link-1693 tag-link-position-6" style="font-size: 9.7872340425532pt;" aria-label="CGé (2 éléments)">CGé</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/chimie/" class="tag-cloud-link tag-link-1052 tag-link-position-7" style="font-size: 10.978723404255pt;" aria-label="chimie (3 éléments)">chimie</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/christian-laval/" class="tag-cloud-link tag-link-1830 tag-link-position-8" style="font-size: 14.950354609929pt;" aria-label="Christian Laval (9 éléments)">Christian Laval</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/classe-flexible/" class="tag-cloud-link tag-link-1951 tag-link-position-9" style="font-size: 8pt;" aria-label="classe flexible (1 élément)">classe flexible</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/claude-thelot/" class="tag-cloud-link tag-link-1100 tag-link-position-10" style="font-size: 14.45390070922pt;" aria-label="Claude Thélot (8 éléments)">Claude Thélot</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/competences/" class="tag-cloud-link tag-link-96 tag-link-position-11" style="font-size: 22pt;" aria-label="Compétences (50 éléments)">Compétences</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/ecole-numerique/" class="tag-cloud-link tag-link-76 tag-link-position-12" style="font-size: 19.716312056738pt;" aria-label="Ecole numérique (29 éléments)">Ecole numérique</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/efficacite/" class="tag-cloud-link tag-link-78 tag-link-position-13" style="font-size: 19.815602836879pt;" aria-label="Efficacité (30 éléments)">Efficacité</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/esprit-critique/" class="tag-cloud-link tag-link-1874 tag-link-position-14" style="font-size: 13.957446808511pt;" aria-label="esprit critique (7 éléments)">esprit critique</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/feminisme/" class="tag-cloud-link tag-link-2043 tag-link-position-15" style="font-size: 8pt;" aria-label="féminisme (1 élément)">féminisme</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/hugues-draelants/" class="tag-cloud-link tag-link-1760 tag-link-position-16" style="font-size: 10.978723404255pt;" aria-label="Hugues Draelants (3 éléments)">Hugues Draelants</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/intelligences-multiples/" class="tag-cloud-link tag-link-1761 tag-link-position-17" style="font-size: 11.971631205674pt;" aria-label="intelligences multiples (4 éléments)">intelligences multiples</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/japon/" class="tag-cloud-link tag-link-95 tag-link-position-18" style="font-size: 9.7872340425532pt;" aria-label="Japon (2 éléments)">Japon</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/laicite/" class="tag-cloud-link tag-link-1077 tag-link-position-19" style="font-size: 15.744680851064pt;" aria-label="laïcité (11 éléments)">laïcité</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/macron/" class="tag-cloud-link tag-link-1876 tag-link-position-20" style="font-size: 10.978723404255pt;" aria-label="Macron (3 éléments)">Macron</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/malentendus/" class="tag-cloud-link tag-link-1928 tag-link-position-21" style="font-size: 8pt;" aria-label="malentendus (1 élément)">malentendus</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/mathematiques/" class="tag-cloud-link tag-link-97 tag-link-position-22" style="font-size: 15.347517730496pt;" aria-label="Mathématiques (10 éléments)">Mathématiques</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/mythes-pedagogiques/" class="tag-cloud-link tag-link-1902 tag-link-position-23" style="font-size: 10.978723404255pt;" aria-label="mythes pédagogiques (3 éléments)">mythes pédagogiques</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/nadia-geerts/" class="tag-cloud-link tag-link-1977 tag-link-position-24" style="font-size: 10.978723404255pt;" aria-label="Nadia Geerts (3 éléments)">Nadia Geerts</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/neutralite/" class="tag-cloud-link tag-link-1976 tag-link-position-25" style="font-size: 8pt;" aria-label="neutralité (1 élément)">neutralité</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/pacte-dexcellence/" class="tag-cloud-link tag-link-1120 tag-link-position-26" style="font-size: 20.90780141844pt;" aria-label="Pacte d&#039;excellence (39 éléments)">Pacte d&#039;excellence</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/philosophie/" class="tag-cloud-link tag-link-114 tag-link-position-27" style="font-size: 10.978723404255pt;" aria-label="Philosophie (3 éléments)">Philosophie</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/physique/" class="tag-cloud-link tag-link-1833 tag-link-position-28" style="font-size: 10.978723404255pt;" aria-label="Physique (3 éléments)">Physique</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/ps/" class="tag-cloud-link tag-link-1209 tag-link-position-29" style="font-size: 8pt;" aria-label="PS (1 élément)">PS</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/pedagogie-invisible/" class="tag-cloud-link tag-link-1796 tag-link-position-30" style="font-size: 12.765957446809pt;" aria-label="Pédagogie invisible (5 éléments)">Pédagogie invisible</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/pedagogies-actives/" class="tag-cloud-link tag-link-1952 tag-link-position-31" style="font-size: 11.971631205674pt;" aria-label="pédagogies actives (4 éléments)">pédagogies actives</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/rtbf/" class="tag-cloud-link tag-link-1210 tag-link-position-32" style="font-size: 10.978723404255pt;" aria-label="RTBF (3 éléments)">RTBF</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/rythmes-scolaires/" class="tag-cloud-link tag-link-2040 tag-link-position-33" style="font-size: 8pt;" aria-label="rythmes scolaires (1 élément)">rythmes scolaires</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/reseaux/" class="tag-cloud-link tag-link-118 tag-link-position-34" style="font-size: 15.347517730496pt;" aria-label="Réseaux (10 éléments)">Réseaux</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/sarkozy/" class="tag-cloud-link tag-link-113 tag-link-position-35" style="font-size: 9.7872340425532pt;" aria-label="Sarkozy (2 éléments)">Sarkozy</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/singleton/" class="tag-cloud-link tag-link-1443 tag-link-position-36" style="font-size: 8pt;" aria-label="Singleton (1 élément)">Singleton</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/smartphone/" class="tag-cloud-link tag-link-2020 tag-link-position-37" style="font-size: 8pt;" aria-label="smartphone (1 élément)">smartphone</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/star/" class="tag-cloud-link tag-link-1484 tag-link-position-38" style="font-size: 16.439716312057pt;" aria-label="STAR (13 éléments)">STAR</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/stephane-bonnery/" class="tag-cloud-link tag-link-1927 tag-link-position-39" style="font-size: 9.7872340425532pt;" aria-label="Stéphane Bonnéry (2 éléments)">Stéphane Bonnéry</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/timss/" class="tag-cloud-link tag-link-1903 tag-link-position-40" style="font-size: 11.971631205674pt;" aria-label="TIMSS (4 éléments)">TIMSS</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/universite/" class="tag-cloud-link tag-link-1856 tag-link-position-41" style="font-size: 9.7872340425532pt;" aria-label="Université (2 éléments)">Université</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/violence/" class="tag-cloud-link tag-link-77 tag-link-position-42" style="font-size: 14.950354609929pt;" aria-label="Violence (9 éléments)">Violence</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/webinaire/" class="tag-cloud-link tag-link-1857 tag-link-position-43" style="font-size: 11.971631205674pt;" aria-label="webinaire (4 éléments)">webinaire</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/wim-van-den-broeck/" class="tag-cloud-link tag-link-1102 tag-link-position-44" style="font-size: 10.978723404255pt;" aria-label="Wim Van den Broeck (3 éléments)">Wim Van den Broeck</a>
<a href="https://www.skolo.org/tag/ecrans/" class="tag-cloud-link tag-link-2021 tag-link-position-45" style="font-size: 8pt;" aria-label="écrans (1 élément)">écrans</a></div>
</aside><error>
    <code>internal_server_error</code>
    <title><![CDATA[WordPress &gt; Erreur]]></title>
    <message><![CDATA[&lt;p&gt;Il y a eu une erreur critique sur ce site.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;a href=&quot;https://fr.wordpress.org/support/article/debugging-in-wordpress/&quot;&gt;En apprendre plus sur le débogage de WordPress.&lt;/a&gt;&lt;/p&gt;]]></message>
    <data>
        <status>500</status>
    </data>
</error>
