Dossier gerealiseerd door Philippe Schmetz
“Burgerzin” is één van de veel gebruikte termen in de onderwijswereld. Opvoeden tot burgerzin behoort tot de vakoverschrijdende eindtermen. Maar het begrip “burgerzin” is bijzonder rekbaar. Zowel mensen van rechts of extreem-rechts als progressieven nemen het in de mond. Het lijkt ons daarom belangrijk enige klaarheid te scheppen. Twee vragen komen in dit dossier aan bod. Welke democratie en welke burgerzin stellen wij voorop? Hoe kunnen wij jongeren tot deze burgerzin opvoeden?
"De kunst om (goede) vragen te stellen, en ze te beantwoorden, is dus een noodzakelijke competentie voor de praktijk van de democratie. Zo is de school, de plek waar men leert om de werkelijkheid te onderzoeken met de maximale zorgvuldigheid die de omgang met verschillende wetenschappen kan geven, een democratische leerschool bij uitstek", aldus Luis Miguel Lloreda, leraar Frans (1).
Als leerkracht Frans en menswetenschappen in het 3de, 4de en 5de jaar van het beroepsonderwijs, heb ik vastgesteld dat sommige van mijn vragen de leerlingen beter stimuleren dan andere, namelijk vragen die betrekking hebben op de tegenstellingen in de wereld. Als ze duidelijk gesteld zijn, mobiliseren deze vragen de kennis, hoe onvolledig ook, en de intelligentie van leerlingen die doorgaans niet staan te trappelen voor intellectuele arbeid.
Waaruit bestaat de burgerzin die wij, leerkrachten en progressieve militanten, voor onszelf opeisen en die we zo graag bij de jongeren zouden opwekken. We schetsen hier de grote lijnen. In andere artikels van dit dossier gaan we er meer in detail op in.
"Algemeen stemrecht, parlementair regime, grondwet, democratische partijen, scheiding der machten, vrije meningsuiting, rechten en plichten van de burger", "de Verenigde Staten zijn de grootste democratie ter wereld", "vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid", enz. Als we de discours van de politici, van eerbiedwaardige intellectuelen en journalisten mogen geloven, zijn we de gelukkige burgers van de beste wereld die maar mogelijk is. Natuurlijk is deze wereld niet perfect, erkennen ze grootmoedig. Het gebeurt wel eens dat ze "dysfunctioneert", maar zelfs dan is het het beste systeem dat er bestaat. Dit zeggen ze. Nochtans...
Anne Morelli, professor aan de ULB en auteur van meerdere historische boeken, schreef naar aanleiding van de vijftigste verjaardag van de Universele verklaring in 1999 een artikel dat vandaag niets van zijn waarde verloren heeft. Zij vertelt dat ze was uitgenodigd op een technische school in Wallonië tijdens een dag van de mensenrechten.