Als men een groot auteur herkent aan de perfecte samensmelting tussen inhoud en vorm, dan zullen de meest veeleisende lezers niet ontgoocheld zijn door Assia Djebar. De auteur speelt in alle genres die ze beoefent op een meesterlijke manier met de Franse taal, vaak lyrisch maar zonder goedkope effecten. Volgens onderzoekster en professor in de literatuur Beïda Chikhi is ze “een schrijfster die de woordvoerster is van alle vervolgde vrouwen, een getuige van een historische periode, een auteur die het geheugen van de voorouders stimuleert en de archieven door elkaar schudt, een auteur die haar lichaam verkent en het koppel verrast. Maar ze is ook een auteur-architect die de structuren op de proef stelt en linguïstische objecten realiseert” (www.afrik.com).
Haar werken die ik las, behandelen haar voorkeursthema’s : Algerije, haar geboorteland (de kolonisatie, de onafhankelijkheidsoorlog, de pijnlijke actualiteit), de vrouw (haar stilte, haar afzondering, haar relatie, haar waardigheid, haar emancipatie) en, uiteraard ook de taal (het Arabisch en het Frans) en het schrijven (voor de strijd, het geheugen en de literaire creatie). Assia Djebar wordt beschouwd als een pionier van de strijd van de vrouwen, die ingaat tegen de reactionaire stromingen.
Maar haar werk is ook waardevol voor een andere reden : Assia Djebar is een ‘nomaden’-cultuur : “Ik volgde een opleiding in een Franstalige school en studeerde Latijn en Grieks, wat mijn intellectuele evolutie sterk beïnvloedde. En toch was ik affectief altijd verbonden met de Arabische wereld, met zijn tradities, zowel sociaal als cultureel. Ik weet nu wel dat men in een vreemde taal kan schrijven, en die integreren in zijn verbeelding, zonder te breken met zijn wortels.” (www.afrik.com/article8519.html).
Femmes d’Alger dans leur appartement novelle, 167 p., 1980 (beschikbaar in Livre de Poche).
De titel verwijst naar het bekende schilderij van Delacroix, dat een Algerijnse harem voorstelt. Assia Dejebar verweeft met brio haar historische kennis met de verhalen die ze hoorde van haar vrouwelijke landgenoten en vertelt zo het leven van de Algerijnse vrouwen in de laatste twee eeuwen. Een echt meesterwerk.
L’amour, la fantasia,
roman, Lattès, 1985 (beschikbaar en LP).
Vertaald als Schaduwkoningin (De Geus)
Assia Djebar behandelt in dit werk met een grote virtuositeit verschillende thema’s:de verovering van Algerije door Frankrijk in de 19° eeuw, de onafhankelijkheidsoorlog, het lot van de vrouwen, en haar eigen lot als geëmancipeerde Algerijnse die schrijft in de ‘taal van de tegenpartij’. De hoofdstukken zijn kort maar krachtig. Historische episoden worden afgewisseld met introspectieve en autobiografische overwegingen en met enkele poëtische en dromerige teksten. In dit werk zijn geschiedenis, cultuur, psychologie, liefde en fantasie onlosmakelijk met elkaar verbonden. De vaststelling van Assia Djebar is eerder somber : “Welke uitgelatenheid kondigt zich aan, geobsedeerd door het gezang van verdwenen stammen ?”. Hoe moet men liefhebben en genieten als men “het onvermijdelijke moment” aanvoelt “waarop een slag in het gezicht elke vrijgevochten vrouw omver stoot”.
La femme sans sépulture,
roman, 220 p., Albin Michel, Paris 2002 (beschikbaar in LP).
Verdwenen vrouw (De Geus)
Prachtige evocatie van een heroïsche strijdster uit het geboortedorp van de auteur, Césarée (Cherchell). Tijdens de Algerijnse oorlog dook Zoulikha in het verzet, en twee jaar later was ze vermist nadat ze door het Franse leger werd gearresteerd en gefolterd. De vertelster, die een documentaire aan het maken is, ontmoet de dochters van Zoulikha, haar tante en een van haar vriendinnen. Ze bezoekt de plaatsen waar ze leefde. Het resultaat is een roman met meerdere stemmen, een verhaal dat als een puzzel in elkaar zit. Het is een eerbetoon aan het politieke engagement, aan de waardigheid, aan de vrijheid maar ook aan de liefde. Zoulikha was een moeder, een minnares, een vrouw en een vriendin. Het is een roman die de gevoelens, de twijfels en de diepste gevoelens van de personages verkent.
La disparition de la langue française
roman, 295 p., Albin Michel, Paris 2003.
Verloren woord (De Geus)
Berkane, een vijftigjarige ambtenaar in Frankrijk, beslist om alles in de steek te laten en zich te vestigen in haar geboorteland Algerije. Alleen, met de bedoeling te schrijven. Een paradoxale terugkeer naar de bron want we bevinden ons in het begin van de jaren 1990, wanneer ‘het land in revolutie is : een trauma, een staatsgreep ? In ieder geval het lijkt op een impasse : kiezen tussen de kazerne en de moskee en dit om een volk te leiden dat, zelfs 30 jaar later, nog niet helemaal genezen is van de letsels van de oorlog van gisteren’.
Een mooie roman waarin de herinneringen worden opgeroepen aan de kinderjaren in de Casbah van het oude Algiers en aan een adolescentie in volle periode van nationalistische opstand. Dit levert prachtige bladzijden op over de waardigheid en het verzet, dat gebukt gaat onder de martelingen. Het gaat ook over liefde en passie. Voor de Franse gezellin die Berkane heeft verlaten. En voor Nadjia, net als Berkane zelf een bannelinge. Dan is er ook het onherkenbare Algerije, mijlenver verwijderd van de hoop die was gecreëerd na de onafhankelijkheidsoorlog van 30 jaar geleden.
Philippe Schmetz
De Nederlandstalige vertalingen zijn uitgegeven bij De Geus www.degeus.nl
Adres in België : uitgeverij De Geus, Meierij 68 9660 Brakel Tel. : 055.420676 r.ritsenburg@degeus.be
Ook te koop in boekhandel De Groene Waterman, Wolstraat 7 2000 Antwerpen Tel. : 03.2329394